Yılların Eti Maden’i kendisi proje yapamamış, dışarıya yaptırmış, onlarda da hata çıkmış: Bir projede 118 revizyon!

Sayıştay’ın Meclis’e sunduğu Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü Kontrol Raporu’na nazaran, kurum yatırım projelerini özel şirketlere hazırlattırıyor. Sayıştay’ın raporunda, şöyle denildi:

“Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü, 30 yıla yaklaşan bir müddettir yatırım projelerinin tabiatı gereği özgün nitelikte ve karmaşık olması sebebiyle özel bölümde uzmanlaşmış firmalara yaptırılması siyaseti ile hareket etmektedir. Tesis-Mühendislik Daire Başkanlığı (TEMÜ) bünyesinde proje üretilmemekte, proje firmalarından ihale mevzuatı çerçevesinde temin edilen projelerin denetimi ve kabulü yapılmakta ve işletme işçisi (yatırım işinde denetim teşkilatında yer alacak personel) ile projeler ortasında köprü rolü üstlenilmektedir.”

HATALAR ÇIKTI

Ancak bu uygulama meseleleri da beraberinde getirdi. Teşekkülde imal işlerinin incelenmesinde, “proje yanılgısı sonucu işlerde başlangıcın gecikmesi, şimdi işin başındayken revizyona gidilmesi, revizyon sebebiyle iş artışı/süre uzatımı düzeneğinin sıklıkla işletilmesi üzere sıkıntılar olduğu ve bu sıkıntıların genellik arz ettiği” tespit edildi. Proje kusurlarının bir kısmının, projenin kritik noktalarında yapılan temel yanılgılar olduğu belirlendi. Sayıştay’ın raporunda, imal işlerinde karşılaşılan temel yanılgılardan kaynaklı proje revizyon örneklerine de yer verildi. Buna nazaran kimi projelerde, “ilave etüd işleri, ek betonarme işleri” üzere münasebetlerle proje revizyonlarına gidildi.

7 AY GECİKTİ

Örneğin, projede yer alan taban etüdünün yanılgılı olması nedeniyle üretim işi yüklenicisi işe başlamak istemedi. Kendisi tarafından taban etüdü hazırlanması ve buna nazaran işe başlanmasını teklif etti. Bu doğrultuda da hareket edildi. Şimdi işin başındayken proje revizyona uğradı. İşin başlaması 7 ay gecikti. Ek imalatlar nedeniyle de milyonlarca liralık iş artışı yapıldı. Öbür kimi projelerde, “temel yerleşim, boyut ve güç hesaplama” yanlışları yapıldı. Bu nedenle de işin mühleti uzadı.

118 REVİZYON!

Yapım işlerinin genelinde revizyon sayılarının “tabloda yer verilemeyecek sayılara ve ayrıntılara” ulaştığına işaret eden Sayıştay, “Örnek olarak tabloda yer almayan Bigadiç Laboratuvar ve İSG Üretim İşi Projesi’nde 283 adet farklı imalatın mevzu olduğu 118 adet revizyon gerçekleştirilmiştir” dedi.

‘YAPIM SÜREÇLERİ SANCILI’

Sayıştay, şu değerlendirmeyi de yaptı:

“Proje revizyonlarının sayısının fazlalığı konusuna ek olarak dikkat çeken nokta şudur ki; işin karmaşıklığı ve uzmanlaşma gerekçesiyle özel kesimden temin edilen projelerin en temel noktalarda yanlışlar içermesi, bu kusurların da mukavele uygulama sürecinde fark edilerek imal işlerinin yürütüm sürecini zorlaştırmasıdır. Gelinen noktada, proje denetim ve kabulünde yetersizlik olması, TEMÜ’nün işletme çalışanıyla gerekli uyumu sağlamadan proje hazırlama sürecinde iştirakçi olmaktan uzak kalması, işletme işçisinin ön (avan) projeleri gördükten sonra uygulama projesini işin başlanmasına az bir mühlet kala edinmesi ve projelere yeteri kadar hâkim olamadığı işin denetimi olarak işe başlanması sonucunda, imal süreçlerinin sancılı bir formda ilerlemesi üzere kaçınılmaz bir sonuç oluşmaktadır.”

Sayıştay, özel bölümden sağlanan yatırım projelerinin proje ve üretim evresinde aktif bir biçimde uygulanması için çeşitli tekliflerde bulundu.

SÜRELER UZUYOR

Denetim raporunda öteki bulgulara da yer verildi. Yatırım projelerine ait imal işlerinde, zorlayan sebepler ve ulusal düzenlemeler haricinde (deprem, fiyat farkı vb.) işlerin yaygın bir biçimde uzadığı, kontrat uygulama basamağında ortalama beş-altı adet mühlet uzatımı kullanıldığı tespit edildi.

TOPLAM MALİYETİ AŞTI

Sürelerin uzaması sonucu teşekkül açısından yüklenilen alternatif maliyetlerin, yatırımların toplam maliyetine nazaran daha yüksek olduğu tespit edildi. Mühlet uzatımları milyonlarca liralık maliyet oluşturdu.

İşletmelerde bulunan üretim tesisi, yönetim binaları, depolar vb. yatırımların teşekkül yatırım planlamasında gelecekte rastgele bir eklentiye muhtaçlık duymayacak bir biçimde planlanmaması sonucu muhtaçlık bulunan eklentilerle ilgili daima yeni proje oluşturulduğu ve yeni üretim işlerine girişildiği de tespit edildi.

USTALAR GİTTİ

Raporda, kurumdaki usta emekçilerin emekli olduklarına da dikkat çekildi. Rapora nazaran, 2025 yılında emekli aylığı hesaplamasına temel katsayıların enflasyon oranından ötürü düşmesi nedeniyle çalışanlar öncesinde emekli olmayı tercih etti. Raporda, “15 Ocak (2025) öncesi – sonrası emekli olması durumlarında emekli aylığında yüzde 30’a varan fark oluşması sonucunda yaşı görece genç olmasına karşın emekliliği hak etmiş bulunan ‘usta’ niteliğinde emekçi işçinin büyük çoğunluğunun emeklilik kararı alması sebebiyle üretim faaliyetlerinde darboğaz yaşanma riski oluştuğu görülmüştür” denildi. İşletmelerde çalışan 2 bin 526 çalışandan 539’u bu kapsamda emekliye ayrıldı. Emeklilik kararı alan işçi sayısının fazlalığı nedeniyle işletmelerde vardiya sıkıntıları yaşanmaya başladı. Üretim belirli noktalarda sekteye uğradı.