Prof. Dr. Yapıcı çok kutuplu dünyanın sisteme alternatif yaratmadığını söyledi: ‘Çıkışın reçetesi Atatürk ilkeleri’

Prof. Dr. Utku Yapıcı Cumhuriyet’in sorularını yanıtladı.

– Venezuela’ya bir müdahale bekleniyordu ancak Maduro’nun kaçırılması büyük sürpriz oldu. ABD bu türlü bir operasyonla dünyaya neyi göstermek istedi?

ABD’nin hakim güç olarak kendini gösterme isteğinin tarihi hayli eski. ABD’nin, Amerika kıtalarının tümünün kendi tesir sahasında olduğunu tüm dünyaya ilan etme düşüncesi var. Diğer taraftan, Latin Amerika özelinde çok önemli bir antikolonyal direnişin tarihî olarak örgütlendiğini ve bugün de var olduğunu biliyoruz. Bu coğrafyanın ABD’nin yanı başında olmasının da tesiriyle, ABD içinde, bu bölgenin ABD’nin “tanımlanmış ulusal çıkarına alışılmamış hareket etme potansiyeline sahip aktörler içerdiği” düşüncesi yaygın. Lakin burada temel sıkıntı devletler ortası mücadele olmaktan fazla bir sistem uğraşı. Kapitalizmin şu an dünyadaki durumunun ne olduğunu bilmeden bu mücadelenin mantığını kavramak güç. Süreci, neoliberalizmin kendi hakimiyet sahasına müdahale edilmesine imkan tanımadığını göstermeye çalıştığı ve tahminen de bunun için ABD’nin güç ögesi olarak kullanıldığı bir süreç olarak değerlendiriyorum.

– ABD’nin çok güç durumda olduğu için bu türlü bir operasyon hatta gövde gösterisi yaptığı yönündeki yorumlara siz katılır mısınız, ABD zorda mı?

ABD’nin gücü öncelikle bağlama, sonra algıya dayalı olarak var. Toplumsal ömürde da böyledir. Hafif kaslı bir insan, çok kaslı bir insan kümesinin içinde güçsüz ancak daha az kaslı bir insan gurubunda güçlü kabul edilir. Ancak bir insan güçsüzlüğü çağrıştıran bir dış görüntüye sahipse bile propaganda aygıtı ile onun güçlü olduğu işlenirse, güçlü olduğuna inananlar ve halini buna göre oluşturanlar olur. Birincisi, ABD’nin bağlama göre hakikaten güçlü olduğu görülüyor. Zira ABD neoliberalizme dayalı sistemin ana taşıyıcı ülkesi. ABD’nin gücünün oluşumunda algı da önemli. Bu gücün büyüklüğü düşüncesi dünyanın zihnine yıllarca farklı araçlarla işlendi. Bu ortada önemli bir nokta daha var. Dünya bu neoliberal sistemde beyaz/siyah karşıtlığı üzerinde durmuyor. Bu sistemin büsbütün karşıtlarının yahut büsbütün yanlılarının olduğu bir dünya şu an için yok, gri sınırlar boyunca işleyen bir sistem söz konusu ve kendi karşıtlarını dahi farklı tonlarda grileştiriyor. Sistemin zıddı görünen pek çok öge da bu sistemin bir parçası durumunda.

‘KUTUPLAR SİSTEMİN GÖBEĞİNDE’

– Bu durumda Rusya ve Çin de neoliberal mi?

Dünya, tek kutuplu bir dünya sisteminden çok kutuplu bir dünya sistemine evriliyor deniyor. Kutup olarak Çin ve Rusya ön plana çıkıyor. Bu durumda bile Rusya da Çin de neoliberal ekonomik sistemin dışında değiller. Hatta sistemin göbeğindeler. Hasebiyle sisteme yönelik itirazların büyük kısmı söylem seviyesinde kalıyor. Yani, çok kutupluluk var olsa bile, sisteme alternatif yaratacak kutuplardan oluşmuyor. Yalnızca sistem içinde ABD’nin pozisyonuna alternatif yaratma çabası var. Özetle aktörlerin tümü grinin farklı tonlarında yer alıyor. Bu da sistemin devamlılığını sağlıyor.

– ABD’ye ya da sisteme karşı olduğunu söylenen ülkeler de kapitalist sisteme ahenk sağlayarak mı ayakta kalıyor, hatta güçleniyor?

Bence kuşkusuz öyle. Bugün Rusya, iktidarıyla muhalefetiyle tam da böyle bir aktör haline dönüştü. Neoliberal iktisat modeli ile uyumlu, sistem karşıtı bir güç manzarası ile sistem içinde yer edinen, sistem ile son analizde sorunu olmayan bütünsel bir aktör. Lakin görünürde alternatif, görünürde yansılı… Çin ise kapitalizmin varlığı nedeniyle büyük bir ekonomik güce dönüştü. Dolayısıyla Çin de kapitalizmi kendi çıkarına uygun bir forma dönüştürerek güçlendi.

– Dünyanın büyük güçler tarafından paylaşıldığına mı tanıklık ediyoruz, yoksa çok kutuplu dünyada bizi daha kaotik bir gelecek mi bekliyor?

Uluslararası politik sistemin tarihine baktığımızda aktörler hiçbir durumda ahlaka aykırı hareket ettikleri argümanına sahip olmuyor. “Ben hukuka, kurallara karşıt biçimde bunu yapıyorum” diyen de pek yok. Sorunlu nokta şu: Aktörler üniversal olarak tanımlanmış ahlak düşüncesinin içini boşaltıyorlar. Hukuku var olduğunu argüman ettikleri yeni ahlak düşüncesine nazaran güncellemeye çalışıyorlar. Çıkar kavramı ya da küresel hegemonya denen süreç tarihte daima ahlak kavramı ile var oldu.

– Tam bu noktada ABD Başkanı Trump da “Uluslararası hukuka gereksinimim yok, beni vicdanım ve ahlakım durdurabilir” sözlerini kullandı…

Tarihte neredeyse hiçbir aktör açıkça “Ahlak önemsizdir” demedi. Tam bilakis kendi yaptıklarını, ahlaki olarak sunmak ve bu yönde toplumsal rızayı sağlamak için gücünü harcadı. Ahlaksızlıkları çok açık hale gelince ise yaşadığı paha açmazını “devlet çıkarı” olarak sundu ve kendini dokunulmaz kılmaya çalıştı. Sonra onu da ahlak ile ilişkilendirdi. Biz bunu “insani müdahale” tartışmalarında, “demokrasi ihracı” söylemlerinde gördük.

– ABD’nin operasyonu nasıl bir kapıyı açtı?

Adam kaçırma, bir tür mafya formülü kullanmadır. Mafya yöntemlerinin normalleştirilmeye çalışıldığı bir düzendeyiz. Esasen en büyük tehlike, birinin kaçırılmış olması değil, bunun ahlaken yasallaştırılmasının denenmesidir. Bunun tahrip ediciliği daha büyüktür.

‘DEVLETLER ÇIKARINA BAKIYOR’

– Dünyadan gelen reaksiyonları de göz önüne alındığınızda bu legalleştirme destekleniyor mu?

Birçok devlet buna reaksiyon göstermeyerek ya da yansısını düşük tonda göstererek “Buradan nasıl çıkar elde ederiz” düzleminde hareket ediyor. Bu tavır, toplumdaki bireylerin davranışlarıyla çok paralel. Toplum içinde pek çok birey de güç odağına tabiri caizse yamanarak, onun yanında olduğunu göstererek saygınlığını garanti etmeye çalışır. Kendinden güçlü ile daima bir irtibat arayışında olur, itaatkârdır. Bu ilişkiyi sağlayabildiği ölçüde çıkar sağlayabileceğini öğrenmiş, mutluluğunun ölçütü sağladığı çıkara dönüşmüş bir karakterdir. Bunlar güç odağı değiştiğinde de rotasını çabucak kırabilecek esnekliktedir. Bu birey tipi milletlerarası sistemde genelde devlet yönetimlerinde de hakim. Değiştiremediği vakit çıkar sağlamaya bakıyor ve nasıl kullanabileceğini düşünüyor.

– Rusya da bunu Ukrayna’da kendine has yorumlayarak mı kullanacak?

Büyük aktörlerin tümü, bunu yakın çevrelerindekilerin tesirlerini azaltmak için bir örnek olarak değerlendirecek. Ancak öteki taraftan küresel çağda aktörlerin ilişkileri çok boyutlu. Bu süreç içinde başka farklı alanlarda aktörlerin karşı karşıya geliyor gözükmesi de olağan.

– O vakit bu operasyondan sonra yakın vakitte Çin’in Tayvan’a müdahalesini beklemeli miyiz?

Tayvan problemi Çin için çok uzun yıllardır önemli bir sorun başlığı oldu. Tayvan, Çin’in varoluşsal sorunu. “Tek Çin” politikası da bu düşüncenin doğal bir sonucu. Çin, tesir sahasını artırmak için sistemsel bir reaksiyon vermekten fazla ABD’nin Venezuela müdahalesini bir örnek olarak değerlendirme kolaycılığına kaçabilir.

– Trump, Grönland konusunda da kararlı görünüyor lakin AB ülkeleri bu sefer reaksiyonunu ortaya koydu. Orada durum ne olur, Danimarka “dünya barışı” için kendi eliyle Grönland’ı satar mı yoksa NATO’nun sonu mu gelir?

ABD, Grönland’ı satın almayı Danimarka’ya birinci kere teklif etmedi. 1868’den beri bu teşebbüsler var. Burada gariplik şu: Danimarka NATO’nun kurucu üyelerinden biri. ABD de NATO’nun temel büyük gücü. NATO ise kolektif bir güvenlik teşkilatı. Kolektif güvenlik teşkilatları, dışarıdan gelecek bir aktörün müdahalesine karşı işbirliği içindedir. Ancak bu yapılarda kurucu metinlerde, örgüt içinde yer alan bir devletin yeniden örgüt içinde yer alan diğer bir devlete silahlı saldırısı durumunda ne yapılacağı yazmaz. Çünkü bunun olamayacağı otomatik olarak kabul edilir. Fakat ABD, NATO’nun ruhuna ters biçimde bir siyaset sürdürüyor ve ulusal çıkar kavramını kullanılıyor. Trump “ABD’nin ulusal çıkarı bunu gerektiriyor” dedi. Grönland sıkıntısında de müdahaleyi haklı kılabilmek için gerekli ahlaki meşruiyet, ulusal çıkar kavramı içinde kullanılıyor.

– NATO’ya üye devletlerin reaksiyonları ne olur?

Aktörler arasında çok boyutlu ilişki ağları var. ABD’nin Avrupa’da kendini daha da tesirli bir karar verici pozisyona getirmeye çalışması kesinlikle reflektif bir reaksiyon yaratır. Lakin hangisinde, ne ölçüde reaksiyon yaratacağı farklı başka önemli. O nedenle tümünün birbirleriyle olan etkileşimini ve sistem içinde yer kapma yarışının da varlığını göz önünde bulundurmak gerek.

‘NATO’NUN GELECEĞİ NEOLİBERALİZMİN SİSTEMİN YAZGISINA BAĞLI’

– NATO’nun geleceği ile ilgili bir soru işareti ortaya çıkıyor mu pekala?

NATO pek çoğumuzun sandığının tersine sırf güvenlik örgütü değil, üye devletler aynı vakitte kendi ortalarındaki ekonomik siyaset ahengini da gözetmeyi garanti ediyorlar. Yani NATO aynı vakitte ekonomik manada bir işbirliği, bir kapitalizm örgütü. Bu nedenle kapitalizmin global çıkarları doğrultusunda hareket etmeyi ön kabul haline getiriyor. Bu durumda NATO’nun geleceği de neoliberal sistemin mukadderatına bağlı.

– Türkiye bu tablonun neresinde?

Ülkeler, çok uzun zamandır siyah ya da beyaz değil. Gri. Devlet yönetimlerini de aşan pek çok sınır ötesi bağ inşa edilmiş durumda. Tüm bu bağlar ve tüm bu bağlara yönelen yansılar aktörleri griliğe yöneltiyor. Aslında son on yılın kapitalizmi, griliğin ta kendisi. Bu grilik Türkiye tarafından aşılabilir. Gri alandan çıkmanın reçetesi Türkiye’de var, Türkiye pek çoğunun sahip olmadığı bir reçeteye sahip.

– Nedir sahip olduğumuz reçete?

Başarının yolu, emperyalizm zıtlığı ile demokrasiyi birleştirmek, birebir potada eritmek. Güzel yönetim fakat Batı emperyalizminin tesirinden sıyrılmakla, birlik olmakla mümkün. Zira post çağdaş dünyada neoliberal kapitalizm, kimliklerin birlik ruhunu parçalaması üzerinden kendini tekrar üretiyor. Bugün Türkiye özelinde sürecin doğru yönetimi altı okta, Atatürk’ün düşünce sisteminde saklı. Atatürk’ün tüm unsurları Türkiye’nin çabası için yol gösterici. Çıkışın reçetesi, Atatürk unsurlarının rehber alınması.

‘VARLIĞI MUHAFAZANIN YOLU ORTAK KİMLİKTE’

– Ulus devletler tehlikede mi?

Küresel çağda bizlere öğretilen, kimliklerimiz etrafında düşünmek, etnik kimliklerimizi merkeze almak. Böylece sınıfsal kimliklerin parçalandığı bir sistem içinde yaşar ve bu sistem içinde aynı sınıfsal çıkarlara sahip bireyler olarak ortak hareket edemeyecek pozisyona geliriz. Buna alternatif oluşturmak için milliyetçilik çok değerli bir faktöre dönüşecek. Bu noktada Atatürk’ün millet tanımı üzere etnik ve dinî sınırları aşan birleştirici tanımlar sistemin en büyük alternatifi. Kararlı bir formda bu tarifi sahiplenerek ve etnik-mezhepsel siyasete sırtını dönerek makul çoğunluk ile buluşabilir ve alternatif oluşturabiliriz. Etnik ve mezhepsel olmayan ortak bir kimlikte buluşan toplumlar varlıklarını müdafaayı ve geliştirmeyi başarır. Bu nedenle Atatürk’ün Türk milleti kimliği sahiplenilmeli. Atatürk’ün halkçılığı, devletçiliği ve devrimciliği tam da bu noktada önem kazanıyor. Adım adım beyaza yaklaşmanın reçetesi bunlar. Laiklik ve cumhuriyetçilik ise bağımsızlığı garantileyen başka prensiplere dönüşüyor.

‘SEÇENEKLER İKİDEN FAZLA’

– Türkiye, Venezuela ve İran için nasıl bir diplomasi yürütmeli?

ABD/Venezuela ilişkisinde yaşananlar dış siyasette görünürde iki seçeneği sunuyor önümüze: ABD yahut Venezuela idaresini savunmak. Halbuki gerçekte seçenekler şunlar: Bir tarafta emperyalizme karşı bağımsızlığı ve demokrasiyi savunmak, öbür tarafta emperyalizmin aracı olmak ve demokrasiyi önemsememek. Yani demokrasiyi savunmak, ABD’nin Venezuela’daki tesirini savunmak değil. Emperyalizme karşı olmak da Maduro’nun yaptığı her şeyi, yalnızca o yaptı diye olumlamak değil. Ya da İran ile ilgili şöyle seçenekler sunuluyor önümüze: ABD’yi; Batı’yı savunmak ya da İran yönetimini savunmak. Meğer demokrasiyi savunmak İran’da Batı tesirini savunmak değil, emperyalizme karşı olmak ise İran’da dogmatik bir yönetimi koşulsuz desteklemek değil. Atatürk devri dış siyaseti bu mevzuda da önemli bir rehber. Emperyalizmin tesirini bölgesinden uzak tutacak, bölgesel işbirliğini merkeze alan bir rota izlemek gerekli. Bu rotayı izleyebilmek ise fakat grinin tonlarından sıyrılmak ile mümkün.

PORTRE

1979’da İzmir’de doğdu. İzmir Özel Çamlaraltı Koleji’ni bitirdi. Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi Uluslararası Alakalar Bölümü’nden mezun oldu. Aynı üniversitede Kamu İdaresi alanında yüksek lisans yaptı. Rusya’da Varonej Devlet Üniversitesi’nde Rus Lisanı eğitimi aldı. Ankara Üniversitesi’nde Uluslararası İlgiler Bölümü’nde doktora eğitimini tamamladı. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Nazilli İİBF Memleketler arası İlgiler Bölümünde profesör olarak görev yapıyor.