Likya Birliği’nin başkenti: Patara

Likya uygarlığının en eski ve en değerli kentlerinden biri olan Patara Likya Birliği’nin başşehri ve üç oy hakkına sahip. Ayrıyeten en kıymetli altı Likya kentinden biri olarak siyasal açıdan ayrıcalıklı bir pozisyona da sahip. Antik kaynaklar ve arkeolojik datalar, kentin geçmişinin kalkolitik çağa kadar uzandığını gösteriyor.

Patara antik kenti hafriyat lideri Dr. Şevket Aktaş ile biten hafriyat dönemini konuştuk.

NEOLİTİK VE KALKOLİTİK

Aktaş, “2024 ve 2025 hafriyat dönemlerinde Patara antik kentinde yürütülen hafriyat, belgeleme ve onarım çalışmaları bilhassa Patara Deniz Feneri, Nero Hamamı ve Kent Kapısı etrafında gerçekleşti.

Son periyot hafriyat çalışmaları, Patara’nın tarihini çok daha erken devirlere götüren değerli bulgular ortaya koydu. Bilhassa neolitik ve kalkolitik periyotlara tarihlenen, hammadde halinde bulunan ve Yali Adası (Ege Denizi) kaynaklı ham meşe halinde obsidiyenler ile çakmak taşından yapılmış yontma taş aletler büyük ehemmiyet taşıyor” diyor ve ekliyor, “Bu buluntular, Patara’nın tarihinin neolotik periyoda kadar uzandığını ortaya koyuyor ve kentin çok katmanlı geçmişine yeni bir boyut kazandırıyor. Patara’da hafriyat ve onarım çalışmaları, bilimsel unsurlara bağlı, planlı ve eşzamanlı bir formda yürütülmüş, bilhassa Roma İmparatoru Nero periyodunda yapılmış Patara Deniz Feneri, özgün mimari elemanlarıyla büyük ölçüde ayağa kaldırılmış ve denizcilik tarihi açısından dünyada eşine az rastlanır bir anıt haline geldi. Yapının podyuma çıkan merdivenleri yapılmış olup, kulede yer alan ahşap kapı yepyeni izleri dikkate alınarak yine yapıldı. Ayrıyeten fenerin etraf düzenlemesi de yapıldı.”

Apollon kehanet merkeziyle bağlı olması, Patara’yı erken periyotlardan itibaren değerli bir dinî merkez haline getiriyor. Ayrıyeten Hıristiyan dünyasında Noel Baba olarak bilinen Aziz Nikolaos’un Patara’da doğmuş olması, kentin dinî kıymetini bir öteki boyuta taşıyor. Bu bağlamda, Pagan dünyası için Apollon, Hıristiyanlık için ise Nikolaos, Patara’nın sembolik açıdan öne çıkan iki kıymetli figürü.

İMPARATOR TRAİANUS

Patara, Likya Birliği’nin başşehri olmasıyla siyasal tarih açısından özel bir pozisyona sahip. Roma İmparatorluğu devrinde de bu kıymetini korumuş, limanı ve anıtsal yapılarıyla Akdeniz dünyasının kıymetli merkezlerinden biri olmayı sürdürmüş. Kent, evvel Likya Birliği’ne, akabinde Roma İmparatorluğu periyodunda Likya– Pamfilya Eyaleti’ne başşehirlik yapacak kadar güçlü ve merkezi bir yerleşim.

Fener dışında İmparator Traianus onuruna yapılmış Patara Kent Kapısı’nda yapılan onarım çalışmalarını ise şöyle anlatıyor Aktaş, “Kentin anıtsal girişini ve mimari ihtişamını tekrar görünür oldu. 2020 yılının ‘Patara Yılı’ ilan edilmesiyle başlayan bu süreçte, Kent Kapısı’ndaki çalışmalar 2025 yılında havuzun onarımının tamamlanmasıyla devam etti ve suyun antik devirdeki üzere yine akıtılması sağlandı” diyor.

PATARA KENT KAPISI

Likya’nın başşehri Patara’nın en etkileyici yapılarından biri olan Patara Kent Kapısı’nın, hayli yeterli korunduğunun ve mimarisiyle günümüze ulaştığının ayrıyeten kentin simgelerinden biri haline geldiğinin altını çiziyor ve şöyle devam ediyor Aktaş, “Kentin kuzeyinde konumlanan bu anıtsal kapı, dört ayak üzerinde yükselmekte olup üç kemerli geçişe sahiptir. Yaklaşık 19 metre uzunluğa ve 10 metre yüksekliğe sahip olan yapı, antik devirde kuzeyden Patara’ya karayoluyla gelenlerin giriş noktasıydı. Kapının iki uzun cephesinde toplam 12 adet konsol yer almakta, bunların 8’inde Roma’nın Likya ve Pamfilya valisi Mettius Modestus ve ailesini onurlandıran yazıtlar bulunuyor. Muhtemelen bu konsollar üzerinde ilgili bireylere ilişkin büstler yer almaktaydı. Her cephede, ayaklar üzerine düşen iki adet niş gözlemlenmekte, bu nişlerde ise kimlere ilişkin olduğu bilinmeyen heykeller bulunmaktaydı. Kapının üzerinde, İmparator Traian’ın heykeline ilişkin olduğu düşünülen bir esas de günümüze ulaşmış. Bu ögeler, yapının sırf bir geçiş kapısı değil, tıpkı vakitte bir onurlandırma anıtı olduğunu gösteriyor” diyor ve ekliyor, “Kapının etrafında yapılan hafriyatlarda, Batı Stoa ile birlikte ticari gayeli kullanılan yerler açığa çıkarıldı. Yapılar, anakaya üzerine inşa edilmiş ve cepheleri çeşitli renk ve formlarda mermer levhalarla kaplanmıştır. Stoa, eğimli toprağa ahenk sağlayacak biçimde kademeli olarak inşa edilmiş; kuzey ucunda ise sekiz basamaklı bir sokağa ulaşıldı. Bu alanlarda ele geçen çok sayıda amphora, yük, kandil, sikke, heykel modülü ve pişmiş toprak kaplar, yerlerin MS 3. yüzyıl sonlarına kadar kesintisiz kullanıldığını göstermektedir. Lakin tabanda rastlanan geniş yanık katmanı, bu alanların büyük bir yangınla fonksiyonunu kaybettiğini gösteriyor. İnşa sürecine dair bilgiler ise MS 141–142 yıllarında yaşanan bir sarsıntı sonrası, Tiberius Claudius Flavianus Eudemos isimli hayırseverin bölgedeki yapıları yine inşa ettirdiğini belirten yazıtlardan elde edildi.”

Kültür ve Turizm Bakanlığı Patara antik kenti için özel açılış düzenlemeyi planlıyor. Kentte yeni hafriyat dönemi ise şubat ayında başlayacak.

‘KAÇAK YAPILAR BÜYÜK SORUN!’

Patara antik kentinde kaçak hafriyatlar büyük sorun teşkil ediyor. Kazı başkanı Aktaş, “Bu sorun 1990’dan bu yana devam ediyor. O periyotta 1. ve 3. sit alınında yapılan bu kaçak yapılar için yeniden o devirde yıkım kararı çıkmıştı. Lakin yapılar günümüzde de hâlâ ayakta yıkılmadı. Doğal sit alanları da birebir formda bu problemle karşı karşıya kaldığımız noktalar” diyor.

PLANSIZ…

Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu Başkanı arkeolog Nezih Başgelen ise antik kent ve etrafının bugüne kadar 1. derece sit alanı olarak korunmaya çalışıldığını ve hafriyat grubu tarafından etrafındaki kaçak yapılaşmanın canla başla uğraş verilerek engellenmek istendiğinin altını çiziyor. Başgelen, “18.01.1990 tarih ve 90/77 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile özel etraf muhafaza bölgesi olarak tespit ve ilan edilen Patara’da arkeolojik ve doğal sit alanlarının yanı sıra zeytinliklerin de bu kaçak yapılaşmalardan negatif etkilendiği görülüyor. Bilhassa Patara ÖÇK Bölgesi sonlarındaki pek çok yerleşimde bu plansız ve kaçak yapılaşmanın süratle arttığı izlenirken Patara antik kenti ile yalı bölgesi ve Yeşilköy Mahallesi sonlarındaki Fırnaz Koyu ortasında ağırlaşan yapılaşmaların bölgeyi süratle betonlaştırdığını görüyoruz. Kaçak yapılaşmalar Türkiye’nin en değerli doğal ve kültürel miras alanlarından biri olan Patara Özel Etraf Müdafaa Bölgesinin ve dünyaca ünlü kumsalının geleceğini tehdit ediyor” diyor.