En büyük felaketlerden biri olarak kayıtlara geçen 6 Şubat depremlerinin üzerinden üç yıl geçti: Seslerini duyan yok

Resmi datalara nazaran Hatay’da hayatını yitiren yurttaş sayısı en az 21 bin, yaralı sayısı 30 bin. Kahramanmaraş’ta en az 12 bin 600 kişi ömrünü yitirdi. 9 bin 200 kişi yaralandı. En az 8 bin 500 kişinin ömrünü yitirdiği Adıyaman’da ise 18 bin kişi yaralı olarak sarsıntıdan etkilendi. İktidar tarafından 27 Aralık prestijiyle 450 bin TOKİ’nin teslimi yapıldığı açıklansa da Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kahramanmaraş ve Hatay Zelzeleleri Yine İmar ve Gelişme Raporu’na nazaran bugüne kadar gerçekleştirilen kura merasimleri sonucunda toplam 433 bin 667 konut ile 21 bin 690 işyerinin kurası tamamlandı. Fakat anahtar teslimi yapılan birçok konut, altyapı yetersizliği nedeniyle yaşamsal muhtaçlıkları karşılamaktan uzak. Üç yıl geçmesine rağmen 360 binden fazla insan konteyner kentlerde ömür çabası veriyor.

SORUNLAR İÇ İÇE

Barınma sıkıntısını tetikleyen ögelerden biri TOKİ’lerin altyapı sıkıntıları olurken öbür bir sorun ise bilhassa Hatay ve Adıyaman’da ekonomik döngünün eski haline gelememiş olması. Sarsıntı bölgesinde eğitim şartları da hem öğrenciler hem de öğretmenler açısından 6 Şubat öncesinin koşullarından uzakken depremzede yurttaş açısından sıhhate ulaşım da kısıtlı. Yurttaşın öncelikli sıhhat muhtaçlıklarını karşılayan onlarca Aile sıhhat merkezinin (ASM) yıkıldığı bölgede yine yapılan ASM sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor.

Depremzede yurttaşların bir öbür sorunu ise sarsıntı davalarında yargılamaların ağır ve “cezasızlık algısı” yaratan biçimde ilerlemesi. Binlerce binanın yıkıldığı zelzelede, zelzele davaları kapsamında cezaevinde bulunan kişi sayısı sırf 60’ı hükümlü olmak üzere 208. Öte yandan ruhsal dayanağın yetersiz kaldığı bölgede yurttaşlar, yaşadıkları acı ve hissettikleri adaletsizlik hissiyle başa çıkmakta zorlanıyor. Zelzelenin üçüncü yıl dönümünde, zelzelesi yaşayan uzmanlar, bölgeyi ve bölge beşerinin son durumunu Cumhuriyet’e kıymetlendirdi.

YURTTAŞIN ‘REZERV ALAN’ ZAHMETİ

Deprem sonrası yine düzenlenen 6306 sayılı kentsel dönüşüm maddesine eklenen “rezerv alan” uygulaması, başta Hatay olmak üzere tüm sarsıntı bölgelerinde yurttaşların anayasa ile teminat altına alınan mülkiyet hakkını yaralıyor ve daha birçok alanda önemli hak kayıplarına yol açıyor. İlgili yasaya eklenen düzenleme ile yurttaşların mal sahibi olduğu yerler kamulaştırılabiliyor. Türkiye’nin yüzde 89’unun afet riski altında olduğunu belirten hukukçu Cihat Açıkalın, “Bu yasa, afet riski gerekçesiyle neredeyse tüm ülkede mülkiyet sistemini dayatan önemli bir politik silah” ihtarında bulundu.

‘NASIL ÖDEYECEKLER?’

Hatay ve tüm zelzele bölgesinde yapılan rezerv alan uygulamasıyla bilinmeyen borçlanmaya sokulan depremzedelerin ileride önlerine konacak borç bedellerini ödeyemeyeceğini söyleyen avukat Açıkalın, “Çünkü, tüm ikaz ve taleplere karşın bina maliyet hesabına ‘alt yapı maliyetleri, enkaz kaldırma ve moloz depolama maliyeti, proje çizim ve danışmanlık maliyeti, taban etüdü ve güzelleştirme maliyeti dahil olacak’ halde hesaplanacağı, 6306 sayılı yasanın 21 Mayıs 2024 tarihli uygulama yönetmeliğinde karara bağlandı” dedi.

Yurttaşın ödemekle sorumlu olduğu kısma yönelik “Faiz alınmasın” talebinin de karşılıksız kaldığını söyleyen avukat Açıkalın, “Tüm bunların sonucu olarak adeta Osmanlı Devleti devrinde olduğu üzere bir reaya sistemi yine hayata geçmiş ve yurttaşlar kendi malının kiracısı pozisyonuna gelmiştir” sözlerini kullandı.

ADALET ENKAZ ALTINDA

“Depremin üzerinden üç yıl geçti. Bugün geldiğimiz noktada ne yazık ki ‘adalet’ hâlâ büyük ölçüde gecikmiş durumda” diyen Adalet Peşinde Aileler Platformu üyesi ve kayıp yakını Döne Kaya, “Açılan davaların kıymetli bir kısmı ya eksik soruşturmalarla ilerliyor ya da hala soruşturma basamağında sürüncemede bırakılıyor. Üç yıla karşın iddianamesi düzenlenmemiş evraklar, uzman raporu beklediği için ilerleyemeyen davalar ve kamu vazifelilerinin yargı kontrolü dışında bırakıldığı belgeler mevcut” dedi.

‘SORUMLULUK DARALTILIYOR’

Firari sanıklara ait yakalama kararlarının tesirli biçimde uygulanmadığını söyleyen Kaya, “Bunun yanında kimi binalara ait belgeler, sorumluluk zinciri daraltıldığı için ya hiç açılmadı ya da sadece alt seviye faillerle hudutlu kaldı. Ruhsat veren, denetlemeyen, göz yuman kamu vazifelilerinin büyük kısmı hakkında ise soruşturma müsaadesi pürüzüne takılan belgeler ilerlemiyor” tabirlerini kullandı.

‘SİSTEMATİK ENGELLEME’

Mevcut tablonun, sarsıntı yargılamalarındaki sorunun münferit aksaklıklardan değil, kurumsallaşmış gecikmeler, cezasızlık riski ve sorumluluktan kaçınma pratikleriyle şekillendiğini ortaya koyduğunu belirten Kaya, “Bu nedenle bugün geldiğimiz yer, adaletin tecelli ettiği bir nokta değil, adaletin ertelendiği, hatta birtakım belgelerde fiilen askıya alındığı bir aşamadır” diye konuştu.

Deprem davalarında başka yapısal sorunun da kamu vazifelilerinin yargı önüne çıkarılmasına ait sistematik engelleme olduğunun altını çizen Kaya, “Üç yıl geçmesine karşın Hatay ve Adıyaman başta olmak üzere birçok vilayette, yıkılan binalarla ilgili kamu vazifelileri hakkında hâlâ soruşturma müsaadesi verilmemiş evraklar var” ikazında bulundu.

ETKİLERİ BUGÜN DE HİSSEDİLİYOR

“Geçen vakte karşın, depremzedelerin yaşadığı ruhsal yük hâlâ gündelik hayatın bir kesimi olmaya devam ediyor” diyen Hatay Akademik Psikologlar Derneği Başkanı Doğan Kuş, “Bugün karşılaştığımız tablo, travmanın bitmediğini yalnızca daha sessiz, daha görünmez bir hal aldığını gösteriyor. Beşerler artık yaşadıklarını yüksek sesle anlatmıyor lakin vücutları ve hisleri bu yükü taşımayı sürdürüyor” tespitinde bulundu.

YALNIZLAŞMA…

Birçok depremzede için temel sorunun, inançta hissetme hissinin kaybolması olduğunu belirten Kuş, “Barınma, iş ve gelecek planları konusunda yaşanan belirsizlik, daima bir tedirginlik halini besliyor. Bu durum vakitle ümitsizliğe, içe kapanmaya ve hayattan geri çekilmeye yol açıyor. Yaşananlar geride kalmış üzere görünse de tesirleri bugün de hissediliyor” dedi.

Toplumsal ilgilerde de bariz bir kırılmanın kelam konusu olduğunun altını çizen Kuş, “İnsanlar dayanak aramakta zorlanıyor ya da artık dayanak bulamayacaklarına inanıyor. Bu yalnızlaşma, ruhsal meselelerin derinleşmesine neden oluyor” sözlerini kullandı.

Bu süreçten en fazla etkilenenlerin ise çocuklar, bayanlar ve kırılgan kümeler olduğunu söyleyen Kuş, kelamlarına şöyle devam etti: “Çocukların endişe ve dert seviyeleri artmış durumda; yetişkinler ise kendi yükleriyle baş etmeye çalışırken çocukların muhtaçlıklarını karşılamakta zorlanıyor. Ekonomik ve toplumsal imkânları sonlu olan kesitler için bu ruhsal yük çok daha ağır hissediliyor.”

BİNLERCE VEFAT, 60 HÜKÜMLÜ

Adalet Bakanı Yılmaz Tunç’un 1 Kasım 2025’te açıkladığı datalara nazaran, 11 vilayette 2 bin 380 kişi hakkında zelzeleyle ilgili ceza soruşturması açıldı. Binlerce bağımsız ünitenin yıkıldığı zelzele bölgesinde 148’i tutuklu, 60’ı hükümlü olmak üzere sadece 208 kişi tutuklu bulunuyor. Öte yandan idari yargı ile ilgili sarsıntı bölgesinde 116 bin 696 dava açıldı. 83 bin 321 davada idari yargıda birinci derecede karar verildi. 26 bin 493’ü istinafa intikal etti. 19 bin 592’si bölge yönetim mahkemesinde istinafta karara bağlandı. 40 bin 270 derdest belge bulunuyor.