Aşktan mı vazgeçemiyoruz, konfordan mı? İlişkilerde kalma dürtüsünün bilimi

İnsanlar çoğu vakit bir münasebette kalma nedenini “sevgi” olarak tanımlar. Lakin bilimsel araştırmalar, kararlarımızın büyük kısmının bilinçdışı sistemler tarafından şekillendiğini ortaya koyuyor. Özellikle uzun periyodik ilişkilerde, kalma davranışı çoğu vakit romantik hislerden çok; alışkanlık, bağlanma tarzı ve meçhullükten kaçınma eğilimiyle alakalıdır.

Peki beyin, neden bazen mutsuz olduğumuz bir alakada bile kalmayı seçer?

BEYNİN ALIŞKANLIK MEKANİZMASI

Nörobilimde alışkanlıklar, bazal gangliyonlar ismi verilen beyin bölgesiyle ilişkilidir. Bu sistem, tekrar eden davranışları otomatik hale getirir. Amaç, zihinsel güç tasarrufu sağlamaktır.

Bir alaka uzun süre devam ettiğinde:

• Aynı bireyle uyanmak,
• Aynı iletileşme biçimi,
• Aynı tartışma döngüleri
• beyinde “tanıdık ve güvenli” olarak kodlanır. Beyin için tanıdık olan, risk içermeyen anlamına gelir. Meğer ayrılık:
• Belirsizlik,
• Yeni toplumsal çevre,
• Yeni duygusal yatırım

demektir. Beyin, bu meçhullüğü potansiyel tehdit olarak algılar ve kişiyi mevcut düzende kalmaya iter. Bu nedenle, ilişki tatmin edici olmasa bile “kalmak”, biyolojik olarak daha güvenli hissedilir.

BAĞLANMA KURAMI NE SÖYLÜYOR?

Psikolog John Bowlby’nin geliştirdiği bağlanma kuramı, yetişkin münasebetlerimizin çocuklukta oluşan bağlanma tarzlarıyla şekillendiğini söyler:

Güvenli bağlananlar bağda mutsuz olduklarında ayrılmayı daha sağlıklı kıymetlendirebilir.

Kaygılı bağlananlar, terk edilme endişesiyle tatmin edici olmayan münasebetlerde bile kalabilir.

Kaçıngan bağlananlar ise duygusal arayı sürdürürken ilişkiyi “alışkanlık” düzeyinde devam ettirebilir.

Araştırmalar, telaşlı bağlanma tarzına sahip bireylerin, münasebetlerinden şad olmasalar bile ayrılma olasılıklarının daha düşük olduğunu gösteriyor. Zira beyin, yalnızlığı duygusal bir tehdit olarak algılıyor.

KAYIPTAN KAÇINMA ETKİSİ

Davranışsal iktisatta “kayıptan kaçınma” (loss aversion) ismi verilen bir unsur vardır. Beşerler, bir şeyi kaybetmenin acısını, tıpkı şeyi kazanmanın verdiği hazdan daha güçlü hisseder.

İlişkilerde bu şu biçimde işler:

• “Bunca yıl boşa gidecek”
• “Emek verdim”
• “Onu kaybetmek çok acıtır”

Bu düşünceler, mevcut mutsuzluğu ikinci plana iter. Beyin, var olanı kaybetmemeyi, daha uygun bir ihtimali denemekten daha güvenli bulur. Böylelikle kişi, sevdiği için değil; kaybetmekten korktuğu için kalır.

SEVGİ İLE ALIŞKANLIK ORTASINDAKİ BİYOLOJİK FARK

Nörokimyasal açıdan bakıldığında:

Sevgi; dopamin, oksitosin ve serotonin üzere bağ kurmayı ve ödül hissini artıran hormonlarla bağlıdır.

Alışkanlık ise daha çok otomatikleşmiş hudut yollarına dayanır; his yoğunluğu azalır, davranış devam eder.

Bir bağda vakitle heyecanın azalması doğaldır. Lakin bağ yerini sadece otomatiğe bıraktığında, kişi duygusal tatmin olmadan bağlantıyı sürdürür. Bu noktada “kalmak”, bir seçimden çok refleks haline gelir.

BİLİMİN GÖSTERDİĞİ GERÇEK

Araştırmalar şunu ortaya koyuyor:

Bir bağda kalmak her vakit sevginin göstergesi değildir. Çoğu vakit bu davranış;

• Belirsizlikten kaçınma,
• Yalnızlık korkusu,
• Bağlanma tarzının tesiri,
• Kayıp yaşamaktan çekinme

gibi ruhsal ve biyolojik düzeneklerle açıklanır.

Bu nedenle “Neden buradayım?” sorusu, romantik değil bilimsel bir sorgulamadır. İnsan bazen sevdiği için değil, beyni tanıdığı düzeni korumak istediği için kalır. Ve tahminen de gerçek cüret, alışkanlığın sesini sevgiden ayırmayı öğrenebilmekte yatar.