Yapay zeka ve artan sıcaklıklar küresel elektrik sistemlerini zorluyor

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) datalarına nazaran, 2035’e kadar elektrik talebinin yüzde 50’ye kadar artabileceği hesaplanıyor. Kelam konusu talebin karşılanması yalnızca yeni üretim tesislerine değil, ABD ve Avrupa’da 10 yılı bulan şebeke onay süreçlerinin aşılmasına, nükleer gücün uzun inşaat müddetlerinin yönetilmesine ve ağır ekipman darboğazlarının çözülmesine bağlı görünüyor.

IEA’nın mevcut durum senaryosuna nazaran, 2035 yılına kadar global elektrik talebinin her yıl yaklaşık 1000 teravatsaat artması bekleniyor. Bu durumda global sistemin, her yıl Japonya’nın toplam yıllık tüketimi kadar yeni talebi karşılamak zorunda kalacağı öngörülüyor. Talepteki artışta hanehalkı kullanımının yanında bilgi merkezleri, yapay zeka, elektrikli mobilite ve artan sıcaklıklarla tetiklenen klima kullanımı değerli rol oynuyor.

Küresel iktisadın yüzde 40’ından fazlasının ana güç kaynağı olarak elektrik kullanması inançlı tedariki zarurî kılıyor.

Hong Kong merkezli danışmanlık şirketi Lantau Group’un kıdemli güç uzmanı David Fishman, rüzgar, hidroelektrik, güneş, nükleer ve kimi bölgelerde termal kaynaklara yatırımın artması gerektiğini, bunlara eşlik eden şebeke ve depolama kapasitesinin artırılmasının kaide olduğunu söyledi.

Fishman, güç verimliliği üzere tahlillerin sırf tamamlayıcı olabileceğini belirterek, “Gelişmiş ülkelerdeki kısa vadeli kapasite artışı için yenilenebilir gücün yanında depolama kaide. Orta ve uzun vadeli genişleme için nükleer eklemeyi de düşünebilirler. Termal gücün yalnızca makul durumlarda, bilhassa güce erişimin adil bir hak olduğu gelişmekte olan ülkelerde genişlemesini umuyorum. Bu durumun gerçekleşmesi, varlıklı ülkelerin düşük karbonlu güce geçip termal kullanımı azaltmasına bağlı, böylelikle gelişmekte olan ülkeler için gerekli karbon bütçesi açılmış olur.” diye konuştu.

Yapay zeka merkezlerinin 18, nükleer santrallerin 60 aylık inşaat süreci var

Nükleer güçte kapasite artış suratının, ABD ve Avrupa’daki talep artışının ana iticisi olan yapay zeka data merkezi patlamasına karşılık veremeyeceğini vurgulayan Fishman, şunları kaydetti:

Yapay zeka data merkezleri 18 aylık iş döngüleriyle inşa edilirken, Çin’de bile bir nükleer santralin üretimi 60 aylık inşaat süreci gerektiriyor. Buna inşaat öncesindeki 2-3 yıllık müsaade ve saha güvenliği değerlendirmelerini de eklemek lazım. Bu durum, nükleerin tahlilin bir kesimi olamayacağı yahut olmaması gerektiği manasına gelmiyor, yalnızca en azından önümüzdeki 5 yıl boyunca bu denklemde yer alamayacağını gösteriyor. Nükleer, uzun vadeli net sıfır amacının bir kesimi lakin kısa vadeli talep patlamasının tahlili değil.

Fishman, yenilenebilir güç ve depolamanın süratle yaygınlaştırılabileceğinin altını çizerek, jeopolitik maniler ve gümrük vergileri üzere ticari bariyerler nedeniyle kimi ülkelerin teknolojik ekipmanlara erişiminin sıkıntı olabileceğini lisana getirdi.

Özellikle Çin’in uygun maliyetli ekipmana erişim konusunda öne çıktığını söz eden Fishman, teknolojik iyileştirmelere karşın birtakım darboğazların tesirinin sürebileceğini kaydetti.

Fishman, en kritik sorunun onay ve şebekeye bağlanma sırası olduğuna işaret ederek, “Bu, yeni bir tesisin yahut büyük bir data merkezinin şebekeye bağlanabilmesi için operatörün yaptığı idari ve teknik inceleme süreci. Şu an bu onay süreçlerinde yıllara dayanan bir yığılma var, ABD’de 5 yılı, Avrupa’nın kimi yerlerinde 10 yılı buluyor. Projeler bu inceleme kuyruğunda takılı kaldığı sürece hiçbir tesis devreye alınamaz.” sözlerini kullandı.

Piyasadaki bir başka darboğazın ağır ekipman tedariki olduğuna dikkati çeken Fishman, “3 ana üreticideki (GE Vernova, Siemens, Mitsubishi) gaz türbinleri için siparişler 2030’a kadar dolmuş durumda, yani bugün yeni doğal gaz santrali kurmak isteseniz türbininizi alabilmek için potansiyel olarak 5 yıldan fazla beklemeniz gerekecek. Bunlarla kıyaslandığında, şebeke yatırımı (hem dağıtım hem de iletim) ve depolama kapasitesinin genişletilmesi muhtaçlığı, ‘tek’ değil, yalnızca ‘bir başka’ kritik darboğaz örneğidir.” diye konuştu.

Fishman, elektrik arzının talep artışına yetişmekte zorlanabileceği bölgeler ve risklere ait, “Evet riskler var. Bilhassa ABD ve Batı Avrupa’da bunların önemli olduğunu düşünüyorum. ABD’de onay sırasının en uzun olduğu ve bundan en çok ziyan gören bölgeler New York, Kaliforniya ve ülkenin orta ve doğu kısımlarını kapsayan güç şebekeleri. Bu bölgeler, artan muhtaçlığı karşılayacak yeni güç kaynaklarını vaktinde sisteme dahil etmekte sahiden büyük zorluk yaşayacak. Avrupa’da ise çabucak hemen tüm piyasalarda önemli proje birikmeleri var ve iletim çizgisi tıkanıklığı da çok ağır bir sorun. Tıkanıklığın en fazla yaşandığı ülkeler Birleşik Krallık, Finlandiya, İtalya ve Almanya olarak öne çıkıyor.” değerlendirmesinde bulundu.

“Dünya genelindeki ülkeler yaklaşımlarını yine düşünüyor”

Polonya merkezli Güç Güvenliği Merkezi’nin kurucusu ve güç uzmanı Wojciech Jakobik de elektrik üretimindeki artışı karşılamanın en muhafazakar senaryosunun, dünyanın farklı bölgelerindeki mahallî şartlara bağlı olarak güç dönüşümünü etaplar halinde gerçekleştirmek olduğunu tabir etti.

Jakobik, gelişmiş ülkelerin bilhassa depolama projeleri olmak üzere yeni teknolojilere yatırım yapacaklarını, daha az gelişmiş ülkelerin ise baz yüklerini kömürden gaza, gazdan nükleere kaydıracaklarını söyledi.

Bu sürecin suratının iktisatların rekabetçiliğine bağlı olacağına işaret eden Jakobik, birtakım durumlarda güç fiyatının karbonsuzlaşmanın önüne geçen bir öncelik olacağını vurguladı.

Jakobik, nükleer üretimin yenilenebilir kaynaklara kıyasla daha yavaş artacağına lakin stratejik avantajlar sunduğuna dikkati çekerek, “Öyle ki Almanya bile artık modüler santrallerden kelam ederken dünya genelindeki ülkeler yaklaşımlarını yine düşünüyor. Nükleer güç, Polonya’nın ABD’li ortaklarını seçmesinde olduğu üzere, güvenlik ve dış siyaset değerlendirmeleriyle ilişkili stratejik bir tercih. Artan jeopolitik tansiyonlar, bu tabloya nükleer yayılma problemini de ekliyor.” diye konuştu.

Orta ve Doğu Avrupa’nın güç güvenliğine de değinen Jakobik, kelamlarını şöyle tamamladı:

Bölgenin güç güvenliği açısından en büyük riskler, kıta genelinde zorlanan tedarik zincirleri ve bilhassa Danimarka Boğazları ile Baltık Denizi’ndeki dar geçitlerde yaşanan darboğazlar olarak öne çıkıyor. Rusya dışındaki tüm güç arzı büyük ölçüde buralardan geliyor ve bu nedenle tedariki aksatacak bir olay çıkarmak görece kolay. Bu yüzden kısa vadede en kritik husus, kelam konusu bölgelerdeki altyapının güvenliğinin sağlanması. Uzun vadede ise fosil yakıtlardan kaynaklanan risklerden büsbütün kopmak hedeflenmeli. Özetle, bugün karşı karşıya olduğumuz problemler, 20. yüzyıldaki petrol krizleri devrinde yaşananlara benziyor, lakin güç dönüşümünde artık çok daha ileri bir noktadayız.