SGK uzmanından emeklilik sistemi analizi: Fazla prim ödeyen nasıl daha az maaş alıyor?

Türkiye’de emeklilik sistemi uzun müddettir kamuoyunun gündeminde yer alıyor. Lakin son yıllarda tartışmaların büyük ölçüde “en düşük emekli aylığı” başlığına sıkıştığı görülüyor. SGK Uzmanı Özgür Erdursun’a nazaran asıl kritik mevzu, emekli aylıklarının nasıl hesaplandığı ve bu sistemin çalışanlara verdiği ileti.

Erdursun, mevcut yapının “Daha uzun müddet çalışmak ve daha fazla prim ödemek her vakit daha yüksek emekli aylığı getirmeyebilir” algısını güçlendirdiğini belirtiyor. Bu durumun sırf bugünün emeklilerini değil, hala çalışan milyonlarca sigortalıyı da direkt etkilediği söz ediliyor.

AYNI MİNİMUM FİYAT, FARKLI EMEKLİ AYLIKLARI

Sahada karşılaşılan örnekler, toplumsal güvenlik sistemindeki çarpıklığı net biçimde ortaya koyuyor. Özgür Erdursun’un paylaştığı bilgilere nazaran:

• 2000 yılına kadar minimum fiyat düzeyinde çalışmış, sırf 3600 prim günü bulunan ve 2000 sonrasında hiç çalışmamış bir kişinin emekli aylığı yaklaşık 28 bin TL olabiliyor.
• Buna karşılık 2000’den sonra çalışmayı sürdüren, 2008 sonrası da prim ödeyen ve prim gün sayısı 9000’i aşan bireylerin emekli aylıkları birden fazla vakit 20–22 bin TL bandında kalıyor.

Bu tablonun, toplumsal güvenlik sisteminin temel unsuru olan “çok prim ödeyenin daha yüksek aylık alması gerekir” anlayışıyla çeliştiği vurgulanıyor.

2000 VE 2008 ISLAHATLARI BELİRLEYİCİ OLDU

Türkiye’de emekli aylıklarının belirlenmesinde iki kıymetli dönüm noktası bulunuyor.

• 2000 sonrası değişiklikler

Bu devirde emekli aylıklarının hesaplanmasında kullanılan parametreler yine düzenlendi. Yapılan değişiklikler, çalışma müddeti uzadıkça emekli aylığının artması ortasındaki ilginin zayıflamasına neden oldu.

• 2008 sonrası değişiklikler

2008 yılında yapılan düzenlemelerle sistem daha düşük emekli aylığı üreten bir yapıya dönüştü. Böylelikle uzun yıllar çalışan ve yüksek prim ödeyen kesim, ödediği primlerin karşılığını alamaz hale geldi.

EN DÜŞÜK EMEKLİ AYLIĞI UYGULAMASI NASIL BAŞLADI

Emekli aylıklarının alım gücünde yaşanan önemli erimenin akabinde, 2019 yılında en düşük emekli aylığına “tamamlama” uygulaması getirildi. Başlangıçta süreksiz bir tahlil olarak hayata geçirilen bu uygulama, vakitle sistemin merkezine yerleşti.

Özgür Erdursun’a nazaran bu tekniğin tesirleri şöyle sıralanıyor:

• Kısa vadede düşük maaşlı emeklileri koruyor
• Uzun vadede prim–maaş alakasını zayıflatıyor

Tüm emekli aylıklarını tabana yaklaştırarak adalet hissini aşındırıyor

TABAN AYLIK VE PRİM ODAKLI YENİ MODEL ÖNERİSİ

SGK Uzmanı Erdursun, Türkiye’nin iki ayaklı yeni bir emeklilik modeline gereksinim duyduğunu belirtiyor. Bu modelin şu ögelerden oluşması gerektiği söz ediliyor:

• İnsani hayat şartlarını garanti eden bir taban aylık
• Prim günü ve prime temel çıkar arttıkça emekli aylığını yükselten güçlü bir ikinci katman

Bu yapı kurulmadığı sürece sistemin çalışanlara “yüksek prim ödemenin manası yok” bildirisi vermeye devam edeceği belirtiliyor.

KAYIT DIŞILIK TEŞVİKLE AZALTILABİLİR

Türkiye’de yaklaşık 10 milyon kişinin ya kayıtdışı çalıştığı ya da prime temel çıkarının düşük gösterildiği iddia ediliyor. Erdursun’a nazaran bu sorun sadece kontrol ve cezalarla çözülemiyor.

Çalışanların uzun vadede daha yüksek emekli aylığı alacaklarına inanması halinde, kayıtlı çalışmayı şahsen talep edeceği; böylelikle sistemin cezadan çok teşvik yoluyla güçleneceği vurgulanıyor.

MEVCUT EMEKLİLER İÇİN İNTİBAK KAÇINILMAZ

Yeni bir emeklilik sisteminin kurulması daha çok bugünün çalışanlarını koruyacak olsa da hâlihazırda düşük emekli aylığı alan milyonlarca kişi için intibak düzenlemesinin zarurî hale geldiği söz ediliyor.

İntibak düzenlemesinin şu kriterlere nazaran yapılması gerektiği belirtiliyor:

• Prim günü
• Sigortalılık süresi
• Emeklilik yaşı
• Prime temel kazanç

Emekli aylıkları altı ayda bir TÜİK datalarına dayalı enflasyon farkı ile artırılıyor. Lakin Erdursun’a nazaran bu artışlar, piyasa fiyatları karşısında yetersiz kalıyor ve emekliler kira, besin ve temel gereksinimler karşısında gerçek gelir kaybı yaşamayı sürdürüyor.

KALICI TAHLİL İÇİN YENİ EMEKLİLİK MİMARİSİ ŞART

Özgür Erdursun’a nazaran Türkiye’nin emeklilik sistemi kritik bir yol ayrımında bulunuyor. Yalnızca en düşük emekli aylığını artırmaya odaklanan süreksiz tahliller, sorunu derinleştiriyor.

Kalıcı tahlil için:

• Taban aylığı garanti altına alan
• Prim karşılığını güçlendiren
• Kayıtlı çalışmayı cazip hale getiren
• Mevcut emeklilerin kayıplarını intibak yoluyla telafi eden

yeni bir emekli aylığı mimarisinin hemen hayata geçirilmesi gerektiği vurgulanıyor.