İnsanlığın en ‘ilkel’ modern silahı keşfedildi: Bilinen en eski zehirli oklar 60 bin yıl önce kullanılmış

Bilim insanları, Güney Afrika’daki bir kaya sığınağında bulunan kuvars ok uçlarında bitkisel toksin kalıntıları tespit etti. Stockholm Üniversitesi’nden Sven Isaksson liderliğindeki araştırma grubu, bu izlerin yaklaşık 60 bin yıl evvel avcı-toplayıcılar tarafından kullanılmış zehirli okların direkt ispatı olduğunu açıkladı. Çalışma, Taş Zamanı insanlarının sadece av aletleri üretmekle kalmadığını; bitkilerin kimyasal özelliklerini tanıyan, gecikmeli etkiyi hesaplayan ve planlama gerektiren avcılık metotları geliştirdiğini ortaya koyuyor.

OK UÇLARINDA BİTKİ ZEHRİ İZİ

Araştırmacılar, Güney Afrika’nın KwaZulu-Natal bölgesindeki Umhlatuzana Kaya Sığınağı’ndan çıkarılan ok uçlarını inceledi. Kelam konusu kuvars ok uçları 1985 yılında yapılan hafriyatlarda bulunmuştu.

Kimyasal tahlillerde, ok uçlarındaki kalıntılarda iki farklı alkaloid (bitkilerde bulunan organik bileşik) tespit edildi. Bu bileşiklerin, bölgede gifbol olarak bilinen Boophone disticha isimli bitkiden geldiği belirlendi. Lokal avcıların bitkiye bugün de “zehir soğanı” manasına gelen bir isimle atıf yaptığı ve klâsik avcılıkta kullandığı belirtildi. Araştırmacılara nazaran avcı-toplayıcılar, ok uçlarını bu bitki zehrine batırarak avda kullanmış olabilir.

AMAÇ “HEMEN ÖLDÜRMEK” DEĞİL, AVI DÜŞÜRMEK

Çalışmanın başyazarı Sven Isaksson, zehirli okların avı anında öldürmek için değil, avın düşürülmesini hızlandırmak için kullanılmış olabileceğine dikkat çekti.

Isaksson, “Israrcı takip avcılığında zehirli oklar çoklukla avı çabucak öldürmezdi. Bunun yerine zehir, avcıların yaralı hayvanı takip etmek ve yormak için harcadığı vakit ve enerjiyi azaltırdı” değerlendirmesini yaptı.

Araştırmacılar, zehirin gecikmeli tesirinin Taş Periyodu insanlarının zihinsel maharetleri açısından da kıymetli bir gösterge olduğunu vurguluyor. Isaksson, e-posta yoluyla yaptığı açıklamada, “Bir okun üzerine sürülen unsurun saatler sonra hayvanı zayıflatacağını anlamak, neden-sonuç münasebeti kurmayı ve gecikmeli sonuçları öngörebilmeyi gerektirir” sözlerini kullandı.

Bu durumun, tarih öncesi insanların ileri bilişsel yeteneklere, karmaşık kültürel bilgiye ve gelişmiş avcılık pratiklerine sahip olduğunu düşündürdüğü belirtildi.

ZEHİR NASIL HAZIRLANMIŞ OLABİLİR?

Araştırmada, zehirin ok uçlarına nasıl uygulanmış olabileceğine dair mümkün metotlar de sıralandı. Buna nazaran avcılar, ok uçlarına zehir sürmek için bitkinin soğanını delerek toksik maddeyi direkt almış ya da soğanı kesip çıkan sıvıyı bir kapta toplamış olabilir.

Çalışmada ayrıyeten zehirin tesirini artırmak için ısıtılarak ağırlaştırılmış olabileceği yahut güneşte bekletilerek kıvamının değiştirilebileceği ihtimali üzerinde duruldu.

Araştırmacılar, zehirlerin tesir biçiminin de farklı olabildiğini hatırlattı: Kimi toksinler kas dokusunu tahrip eden miyotoksinler üzere çalışırken, kimileri hudut sistemini gaye alan nörotoksinler halinde tesirli olabiliyor.

Isaksson, avcıların bu farkı pratik tecrübeyle biliyor olabileceğini belirterek, miyotoksinlerin etkilediği bölgelerin tüketilmemiş olabileceğini, nörotoksinlerin ise hayvanın bedenine yayıldıkça seyrelme ihtimali bulunduğunu aktardı.

Ayrıca kimi zehirlerin sırf kan sirkülasyonuna karıştığında tehlikeli olduğu, ağız yoluyla alındığında birebir etkiyi göstermeyebileceği; kimilerinin ise ısıyla parçalanıp pişirme sırasında etkisizleşebileceği bilgisi paylaşıldı.

10 OK UCUNUN 5’İNDE TIPKI TOKSİNLER BULUNDU

Araştırmada, incelenen 10 kuvars ok ucunun beşinde alkaloid kalıntılarına rastlandı. Bunların, buphandrine ve epibuphanisine isimli toksik bileşikler olduğu bildirildi.

Ok uçlarının binlerce yıl toprak altında kalmasına karşın kalıntıların korunmuş olması ise alkaloidlerin kimyasal özellikleriyle açıklandı. Araştırmacılar, bu bileşiklerin su içinde kolay çözünmemesi üzere özelliklerin kalıntıların uzun müddet dayanmasını sağladığını belirtti.

Çalışmada, bitkinin toksinlerinin küçük ölçülerde bile kemirgenler üzerinde 20-30 dakika içinde öldürücü olabileceği, insanlarda ise mide bulantısı, teneffüs felci, akciğer ödemi, zayıf nabız üzere belirtilere yol açabileceği tabir edildi.

250 YILLIK OKLARLA KARŞILAŞTIRMA YAPILDI

Araştırmacılar, bulguların sağlamasını yapmak hedefiyle Güney Afrika’dan toplanıp İsveç’e götürülmüş yaklaşık 250 yıllık dört ok ucunu da inceledi. Tahlilde, bu ok uçlarında da tıpkı toksik alkaloidlerin bulunduğu tespit edildi.

Isaksson, “Hem tarih öncesi hem de tarihi ok uçlarında tıpkı zehirin izlerine rastlamak kritik önemdeydi” dedi. Kimyasal yapıların incelenmesiyle bu unsurların toprak altında uzun müddet dayanabilecek kadar stabil olduğunun anlaşılabildiği belirtildi.

Bu karşılaştırma, zehirli ok kullanımının bölgede uzun bir geleneğe dayandığına işaret ediyor.

“DOĞRUDAN DELİL BULMAK ZORDU, BU ÇALIŞMA ÖNEMLİ”

Johannesburg Üniversitesi Paleo-Araştırmalar Enstitüsü’nden Doç. Justin Bradfield (çalışmada yer almadı), geç Pleistosen devrindeki insanların bitki toksinlerini avcılıkta kullandığının uzun müddettir varsayıldığını lakin direkt delil bulmanın sıkıntı olduğunu söyledi.

Bradfield’e nazaran organik moleküller vakit içinde parçalanabildiği için, özgün bileşenleri yine kurmak güçleşiyor. Buna karşın Isaksson ve grubunun, tesadüfen korunmuş çok küçük kalıntıları kimyasal olarak doğrulamasının değerli bir muvaffakiyet olduğu vurgulandı.

Bradfield, bulguların birebir vakitte ileri seviye planlama ve stratejiyi de gösterdiğini belirterek, “Bu kadar eski devirler için neden-sonuç akıl yürütmesini kanıtlamak çok sıkıntı. Lakin bu taraftaki deliller her yıl artıyor” değerlendirmesini yaptı.

ZEHİRLİ AVCILIK ALETLERİNİN TARİHİ GERİYE ÇEKİLDİ

Çalışmaya nazaran Umhlatuzana’daki bulgudan evvel, avcılık aletlerinde zehire dair en eski direkt deliller şu örneklerle sonluydu:

• Mısır’daki bir mezarda bulunan kemik uçlu oklar: 4.431–4.000 yıl önce
• Güney Afrika’daki Kruger Mağarası: Yaklaşık 6.700 yıl önce

Araştırmacılar, bu tarihlendirmelerde arkeoloji ve jeolojide kullanılan “Before Present” (BP) ölçeğinin temel alındığını hatırlattı. Bu ölçek, radyokarbon tarihlemenin kullanılmaya başlandığı 1950 yılını “şimdi” kabul ediyor.

Bölgede zehirli ok kullanımına dair dolaylı bulguların daha evvel de bulunduğu belirtildi. Örneğin Border Cave’de, ok uçlarına zehir sürmek için kullanılmış olabilecek bir uygulayıcının 24 bin yıl öncesine; ok ucu yapıştırıcısı olarak değerlendirilmiş olabilecek balmumu kesiminin ise 35 bin yıl öncesine tarihlendiği aktarıldı.