Taharet musluğu, maşrapa, tuvalet kağıdı: Dünyanın farklı yerlerinde temizlik alışkanlıkları nasıl?
1 Ocak prestijiyle misyonu devralan 34 yaşındaki Müslüman belediye başkanı Mamdani, gazetecilerin konutta nasıl değişiklikler yapacağıyla ilgili sorusuna, “Gracie Mansion’a birkaç taharet musluğu taktırmak istiyoruz. Bu türlü bir niyetimiz var. Yapabilecek miyiz göreceğiz” dedi.
Mısırlı komedyen Bassem Youssef de İngiltere’deki birinci gösterisinde şu espriyi yapmıştı:
“Biz Araplar seyahate çıkarken üç şeyin yanımızda olduğundan emin oluruz: Pasaportlarımız, bir ölçü nakit para ve elde taşınabilir bir taharet musluğu.”
“Anlamakta zorlanıyorum: Siz dünyanın en gelişmiş ülkelerinden birisiniz. Lakin iş geriye gelince, geridesiniz.”
Youssef ile birebir fikirde olacak pek çok kişi var.
Batılı ülkelerde tuvalet sonrası yıkama yerine silme alışkanlığı, dünyanın birçok yerinde baş karıştırıcı bulunuyor.
Anglo-Amerikan banyo trendleri o kadar yaygınlaşmış ki 1920’lerde “hijyen emperyalizmi” olarak isimlendirilmiş.
Zira su, kâğıttan daha âlâ biçimde arındırır.
“Iyy!” dedirtme riskini göze alarak diyoruz ki cildinizden çikolatalı pudingi sadece kağıtla çıkarmaya çalıştığınızı hayal edin.
Tuvalet kağıdı antik Yunanlıların kullandığı seramik modülleri yahut Amerikalı sömürgecilerin kullandığı mısır koçanları kadar sert olmasa da hepimiz suyun en yumuşak beş katlı kağıttan bile daha az tahriş edici olduğu konusunda hemfikiriz.
Birçok ülkede beşerler uzun vakittir tuvalet ziyaretlerinin sonunda su tercih ediyor.
Fransızlar dünyaya “bidet” (taharet lavabosu) sözünü kazandırdı. Bunlar Fransa’da artık kaybolmaya yüz tutsa da İtalya, Arjantin ve daha birçok yerde hâlâ kullanılıyor.
Batı ülkelerinin büyük bir kısmı hâlâ tuvalet kâğıdına güveniyor – İngiltere ve ABD dahil.
Mimarlık tarihçisi Barbara Penner, “Bathroom” (Banyo) isimli kitabında çağdaş banyo kültürü üzerinde en fazla tesire sahip olan iki ülkenin bunlar olduğunu savunuyor.
Hatta, Anglo-Amerikan banyo trendleri o kadar yaygınlaşmış ki bu kültürden gelen alışkanlar 1920’lerde “hijyen emperyalizmi” olarak isimlendirilmiş.
Yine de bu trendler her yere nüfuz etmedi. Örneğin, Müslümanların çoğunluğu oluşturduğu birçok ülkede su tercih ediliyor; zira İslami öğretiler paklık için su kullanımını içeriyor.
Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı 2015 yılında, su bulunmadığı durumlarda Müslümanların tuvalet kâğıdı kullanabileceğini belirten bir fetva yayımladı.
Öte yandan, son derece çağdaş Japon tuvaletleri hem ıslatma hem de kurutma seçenekleri sunarak hem teknolojik yaratıcılığı hem de bedensel fonksiyonlar konusundaki eksikliği yansıtıyor.
SAN FRANCİSCO’DA MAŞRAPA ARAYIŞI
Su mu yoksa kâğıt mı tartışmasıyla ilgilenen bireylerden biri, Avustralya hükümetinde proje sorumlusu olarak çalışan ve tuvaletlere yönelik kültürel ve tarihi tavırları araştıran Zul Othman.
Othman’ın araştırmalarına nazaran, kimi Müslüman Avustralyalılar Batı usulü banyolara ahenk sağlamak için hem tuvalet kâğıdı kullanıyor hem de akabinde duş alıyor yahut tuvaletlerinin yanına elde taşınabilir taharet muslukları takıyor.
Hindistan’ın Mumbai kentinden data bilimci Astha Garg, son iki yıldır San Francisco Körfez Bölgesi’nde çalışıyor ve tuvaleti için bir maşrapa aradığını söylüyor. Sonunda Hintli bir esnafın dükkânına gitmek zorunda kalmış.
“Bazı Hintliler tuvalet kâğıdına ahenk sağlıyor, lakin çoğumuz mümkün olduğunda su kullanmayı seviyoruz,” diyor.
“ABD’de Hintli bir arkadaşımı ziyaret ettiğimde, tuvaletin yanında plastik bir su şişesi yahut bir kupa bulacağımdan neredeyse her vakit eminim.”
Othman, Batı’nın kâğıt kullanma konusundaki ısrarına şahit olmuş.
İngiltere’nin ortasındaki Sheffield kentinde yaşayan sınıf arkadaşlarından biri tuvalet kâğıdı bitince, temizlenmek için 20 sterlinlik bir banknot kullanmış.
Çinli ve Amerikalı müzisyen Kaiser Kuo’nun ailesi ise orta yollu bir tahlil benimsemiş.
Üç yıl evvel Pekin’den ABD’ye taşınmışlar ve birçok yeni taşınan üzere, Çin’deki alışkanlıklarından kimilerini korurken ABD’ye mahsus kimi alışkanlıklar edinmişler.
Kuo Amerikalıların açık orta dünyanın en büyük tuvalet kâğıdı tüketicileri olmalarına uygun halde, çocuklarının ne kadar çok tuvalet kâğıdı kullanmaya başladığını görünce şoke olmuş.
Astha Garg da tuvalet kâğıdını baş karıştırıcı bulmuş. “Onun klozete atılması gerektiği hiç de anlaşılır değildi” diyor.
Finansal ve çevresel maliyetlerine dikkati çekmenin yanı sıra, “Tuvaletleri tıkıyor. Bana o denli geliyor ki her dört tuvaletten biri tesisat sorunu yaşıyor” diye ekliyor.
Tuvalet kâğıdı, kâğıdın icat edildiği Çin’de de yaygın olarak kullanılıyor.
Ancak 20. yüzyılda tuvalet kâğıdı kullanımını ağır bir biçimde teşvik edenler ABD’li üreticiler ve reklamcılar oldu.
Örneğin, İngilizler 1970’lerde çoğunlukla sert tuvalet kâğıdı kullanmaya devam ediyordu; zira Amerikalılar tarafından sunulan yumuşak kâğıda güvenmiyorlardı.
Kuo’nun ailesi artık daha az tuvalet kâğıdı kullanıyor. Paklığı suda çözünebilen ıslak mendillerle tamamlıyorlar.
Bu, öbür ülkelerde insanların yüzyıllardır bildiği bir gerçeğin Amerikan üslubu kabulü: Nem, daha düzgün temizler.
OTURMAK MI ÇÖMELMEK Mİ?
Kuo’nun ailesi, oturmak ve çömelmek ortasındaki tartışmada da bir uzlaşma geliştirmiş.
Her iki tuvalet çeşidi de Han Hanedanlığı devrinde (MÖ 206 – MS 220) kullanılıyordu ve Çin içinde hangisinin tercih edileceği bölgeden bölgeye değişiyordu, lakin ülke genelindeki umumi tuvaletlerde günümüzde çömelmeli tuvaletler yaygın durumda.
Bugün bile, dünya nüfusunun üçte ikisinin çömelerek tuvaletini yaptığı varsayım ediliyor. Yeniden de birçok Batılı, mantıken daha uygun ve daha pratik olan bu modele direnç gösteriyor.
Şunu düşünün: İngiltere’deki bayanların birden fazla, genel tuvaletlerde klozet kapağına direkt temas etmemek için çömelerek yahut havada durarak tuvaletini yaptığını kabul ediyor. Çömelmeli tuvalet, kalçanın klozet kapağına değme ihtimalini ortadan kaldırıyor.
Anatomik olarak da çömelmek daha uygun bir konum; zira açı, daha kolay bir geçiş sağlıyor.
Bağırsak hareketleri daha süratli oluyor ve daha az zorlanma gerektiriyor.
Çömelmenin genel sıhhat faydalarından bahsetmiyoruz bile ki yaşlı Çinliler, güç ve esneklik gösterisi olan bu alışkanlıkta genç Batılıları geride bırakıyor.
Amerikalılar ise bu uzun tuvalet müddetini bir tıp cümbüşe dönüştürmüş durumda. Tuvalette otururken okunacak kitaplar için büyük bir pazar var; ekseriyetle bilgi yarışı soruları, kısa kıssalar yahut fıkralar içeriyor.
Bu hâlâ Kuo’ya garip geliyor: “Tüm Çinli ebeveynlerin söyleyeceği şey şudur: Tuvalette kitap okuma. Basur olursun.”
“Tuvaletin önünde küçük bir ayak taburesi tutuyoruz, böylelikle işinizi yaparken ayaklarınızı bu tabureye koyduğunuzda, çömelmiş üzere oluyorsunuz” diye gülerek anlatıyor.
“Bunu keşfeden eşimin bir dahi olduğunu düşünüyorum.”
Birkaç şirket, Batı pazarında bu tıp tabureleri paraya dönüştürmek için harekete geçti.
Garg’ın da bu türlü bir taburesi var.
Bir öteki mümkünlük ise insanlara seçenek sunmak. Kimi ülkelerdeki tesislerde hem oturmalı hem de çömelmeli tuvaletler bulunuyor.
Othman, memleketi Malezya hakkında şöyle diyor: “Alışveriş alanlarında, ekseriyetle mevcut genel tuvaletlerin üçte birini çömelmeli tuvalet olarak ayırırlar.”
Araştırmaları, Müslüman Avustralyalıların çömelmeli tuvaletten oturmalı tuvalete geçişte rahat olduklarını, lakin tuvalet kâğıdına kıyasla suyu tercih etmeye devam ettiklerini gösteriyor.
HER GÜN DUŞ ALMAK NE VAKİT YAYGINLAŞTI?
Banyo alışkanlıkları da kültürel olarak farklılık gösteriyor.
Lancaster Üniversitesi’nde su ve güç tüketim pratiklerini araştıran sosyolog Elizabeth Shove şöyle düşünüyor: “Batı toplumlarında sabah erken duş alma yahut her gün suyla temas beklentisi var, bu garip.”
Bu eğilimin kıymetli bir tesiri, dünya savaşlarından sonra hızlanan global reklam patlamasıydı: eserler ortasında Zimbabve’de Lifebuoy karbolik sabunu ve ABD’de Ivory sabunu vardı.
Hatta pembe diziler bile isimlerini, Amerikan sabun üreticilerinin radyo ve akabinde televizyonda yaptığı ağır reklamlardan aldı.
Bugün, giysilerde de işe yarayan genel paklık eserleri yerine beden ve yüz için özel sabunlar kullanma fikri hâlâ nispeten yeni bir icat ve gelişimini bir nevi pazarlamaya borçlu.
Batı’da nispeten yeni ve artık neredeyse her yerde görülen bir öbür kavram ise günlük duşun olağan kabul edilmesi.
Shove, yalnızca iki kuşak evvel İngiltere’de insanların haftada bir defa banyo yapmasının standart olduğunu belirtiyor.
Elbette, bugün dünyanın birçok yerinde – geçmişte İngiltere’de olduğu üzere – su kaynakları kısıtlı ve birçok insan banyo sıklığı konusunda seçim yapma talihine sahip değil.
Ancak suyun bulunabilirliği bu durumu etkileyen tek faktör değil. Örneğin, Malavi’nin Lilongwe kentindeki düşük gelirli bölgelerde bile sık banyo yapmak yaygın; burada yaşayanlar, suların kesilmesine karşın günde iki yahut üç sefer kovayla banyo yapabiliyor.
Ganalılar, Filipinliler, Kolombiyalılar ve Avustralyalılar da dahil olmak üzere birçok kişi günde birden fazla kere banyo yapıyor. Saç her seferinde yıkanmıyor olabilir ve kimi kültürlerde buna ek olarak ayak da yıkanıyor olabilir.
Kovayla birden fazla sefer yıkanmak, aslında yüksek basınçlı suyla tek bir defa duş almaktan daha az su tüketebilir. Lakin bu alışkanlık sırf sıcak iklimle ilgili değil: Kimi Brezilyalılar kış günlerinde bile birden fazla defa duş alıyor.
DUŞ İÇİN EN UYGUN VAKİT SABAH MI AKŞAM MI?
Bugünkü tipik sabah duşu rutini, günün nasıl düzenleneceğine dair çağdaş anlayışın bir yansıması ki geçmişe kıyasla daha katı bir nizam uygulanıyor.
Ayrıca duş almak artık günün kirini temizlemekten çok, oburlarının karşısına düzgün çıkmak için bir yol olarak görülüyor. Bu durum, yapılan iş tiplerindeki değişimi de yansıtıyor: Kirden arınmayı gerektiren manuel yahut ziraî işlerde çalışanların sayısı artık daha az.
Zamanınızın olup olmaması bir yana, her gün duş almak daha hijyenik yahut yararlı mı? Her vakit değil. Sık sık sıcak duş almak cildi ve saçı kurutabilir.
“Sabah mı, akşam mı duş almalı?” sorusunun cevapları konusunda da ispatlar karışık. Kimileri sabah suyun uyandırdığını söylerken, Japonya’da yaygın olduğu üzere akşam banyo yapmak, yatmadan evvel kasların gevşemesine yardımcı olabilir.
Elbette, rastgele bir ülke içinde büyük farklılıklar da olabiliyor, bu nedenle tüm bu eğilimlerin istisnaları mevcut. Ve hijyen alışkanlıklarının tarihi, bunların hiçbirinin kalıcı olmadığını gösteriyor – hepsi kültürel ve teknolojik gelişmelerle birlikte değişebilir.
Gelecekte, tahminen Batı’daki beşerler etraf dostu olduklarını göstermek için haftada sadece bir sefer duş aldıklarını yahut güçlü duş başlıklarını kova ve tas sistemiyle değiştirdiklerini duyurabilir.
Ya da kimileri, öteki ülkelerdeki insanların ne kadar yararlı bulduğunu gördükten sonra tuvaletlerinin yanına taharet musluğu takmayı tercih edebilir.
Banyo alışkanlıkları ortak akılla ilgili üzere görünebilir, fakat aslında büyük ölçüde toplumsal şartlandırmanın sonucudur. Sonuçta, herkesin bir saunayı, bir taharet lavabosunu, bir duşu yahut hatta – bebeklere tuvalet eğitimi veren ebeveynlerin çok âlâ bildiği üzere – bir tuvaleti nasıl kullanacağını öğrenmesi gerekir.
