Park Chan-wook’un yeni filmi ‘Başka Yolu Yok’ gösterimde: Gerçekten de başka yolu yok (mu?)…

Donald E. Westlake, Balta (The Ax) romanını yayımladığında, ABD’de geniş bir tesir uyandırmıştı. O denli ki, The New York Times’tan (NYT) Deborah Stead, “İşten çıkarmalar konusunda uzmanlaşmış idare danışmanları ‘Balta’yı okumaktan kaçınabilirler”1 diyor. Tekrar NYT’den D. Keith Mano, “Romanlar kelam konusu olduğunda, ‘Balta’ neredeyse kusursuz, beklentilerinizi alt üst edecek sürpriz bir sonla bitiyor. Burke Devore, milenyumda Amerikan erkeğini temsil ediyor; tıpkı George F. Bab-bitt, Holden Caulfield ve Yüzbaşı John Yossarian’ın kendi periyotlarının sembolü olduğu üzere, kendi periyodunun de sembolü. Westlake inanılmaz bir kitap yazmış. Şayet kendinizi onunla özdeşleştiremi-yorsanız, şükredin”2 ifadelerini kullanıyor. The Washington Post’tan Michael Dirda, “Burke Devore’u bir canavar olarak görmeli miyiz, onun güç durumuna sempati duysak da, hatta maddeden kaçmasını desteklemeli miyiz? İkna edici argümanların yanı sıra değerli bir tutku, kurumsal Amerika’nın kalpsizliğine yönelik hücumlarından akıyor. Bir şirket pembe bir fişle binlerce hayatı yok edebilir; Burke yalnızca altı tane yok etmeyi planlıyor. Ve istemiyor bile: Yalnızca bir alternatif görmüyor”3diyor. Kitaptan 12 yıl sonra The Nation’dan Charles Taylor ise Westlake’in, 80’li yılların ABD Başkanı Ronald Reagan’ın başlattığı “ekonomik Darvinizm”in acımasızlığını ve anomisini ya-kaladığını belirtiyor.4

Westlake, Balta’da yarattığı kahramanla acımasız ve ahlaksız bir kurumsal kainata, yeniden acımasız ve ahlaksızca karşılık verdiriyor, kapitalizmin ve onların kullanışlı köleleri olan “CEO”ların açgözlülükle-rinin yarattığı ABD’nin, bir kere daha düşünülmesi gerektiği konusunda düşünmeye itiyor okuyu-cusunu.

WESTLAKE NE ANLATIYOR?

Bir kâğıt şirketinde çalışan orta yaşlı bir yönetici olan Burke Devore, şirketinin “küçülme politikası” nedeniyle işten çıkarılır. 18 ay boyunca iş arayan lakin başarılı olamayan Devore, bu süreçte birçok şirkete özgeçmiş gönderir, lakin bunların hiçbirisi zaferle sonuçlanmaz. Devore, zekice bir planla kendisine ilişkin olması gerektiğini düşündüğü işi alabilecek lokal bölgedeki yedi kişiyi aramaya ve onları öldürmeyi başa koyar. Devore şöyle özetliyor çaresizliğini: “Ya yapabilirim ya yapamam. Şayet yapamazsam, tüm bu hazırlıklar boşa gidecek ve melemelerin kesildiği o büyük karanlık ahıra gerçek şuursuzca sendeleyen sığır sürüsüne geri döneceğim. Bu işe yaramalı. Bu bataklıktan çıkmalıyım, bu da cinayet işlemem gerektiği manasına geliyor.”

Bu durum, Park Chan-wook’a esin kaynağı oluyor ve o da “Başka Yolu Yok”u sinema dünyasına kazandırıyor.

Filme geçmeden evvel, Westlake’in 1997’de, ABD’deki bir radyo programı olan “Fresh Air”de, Ter-ry Gross’a söylediklerine kulak vermek gerekir: “Şunu isterim ki bu bir kabahat romanı; profesyonel bir cürümlünün bakış açısından değil. Bu, işinden çıkarılmış, çok orta sınıf bir orta kademe yöneticinin bakış açısından bir cinayet romanı. O, bu noktaya kadar daima kurallara uymuştur, fakat artık kendisini inanılmaz derecede aldatılmış hisseder; zira kurallar onun için değiştirilmiştir. Ve bunun orta sınıfın başına gelmemesi gerekir.

Orta sınıf, tepeler üzerindeki tüm hak argümanından vazgeçmiştir, karşılığında da hiçbir biçimde tabana düşmemesi gerekirken, apansızın tabanı görüş başlar.”5

CHAN-WOOK’UN DÜNYASI

Park Chan-wook, şiirsel sinemanın bir örneğini sunuyor bizlere “Başka Yolu Yok”la. Kadrajları tekrar şiir üzere akıyor. Onun sinemasının tipik bir örneği olan sineması izlerken, tekinsiz ve sakin sahnelerin görkeminde boğuluyor, yarattığı kara güldürünün cazibesiyle çok büyük bir şiddet sarmalının ortasında, bir anda gülümserken buluyorsunuz kendinizi…

Park Chan-wook’un “Başka Yolu Yok”undaki kahramanı Man-soo (Lee Byung-hun), Westlake’in Devore’unu temsil ediyor.

25 yıl tıpkı kâğıt şirketinde çalışan ve emek veren Müdür Man-soo, ABD’liler tarafından satın alınan şirketin küçülme siyaseti nedeniyle kovuluyor. Kısa bir müddet içerisinde tekrar bir işte başarılı olacağını zannetse de, hayat ona bu defa gülmüyor. Biriken faturalar, meskene gelen ipotek, otomobillerinin modellerinin düşürülmesi, öbür bir aileye verilmek zorunda kalınan iki patili dost… Orta yaşlı bir erkeğin ailesi karşısında yavaş yavaş yok olması…

Bunun elbette bir çıkar yolu olmalı: Öbür yolu yok!…

Roman da sinema de Makyavelist bir bakışla kurgulanıyor: Menfaat ahlaktan evvel gelir. Kahramanımızın içi bu süreçte yavaş yavaş çürüyor, bunu kalıcı bir diş ağrısıyla görüyoruz.

Man-soo, çıkış yolunu bu iç çürümesinin bir yansıması olarak, kendi bölgesinde rakipleri olduğunu düşündüğü başka meslektaşlarını ortadan kaldırmak. Bir ilkel insan dürtüsü: Sigmund Freud’a göz atıyoruz: “İlkel insanın, vefat karşısında sergilediği tavır hayli tuhaftır.

Hiç de dengeli değildir, epeyce çelişkilidir. Bir yandan vefatı ciddiye almış, onu hayatın askıya alınması olarak görmüş ve bu manada ondan faydalanmış, öte yandan da mevti inkâr etmiş ve bir hiçe indirgemiştir. Bu çelişki onun, ötekinin, yabancının, düşmanın vefatına karşı kendisininkinden farklı, radikal bir tutum almasıyla mümkün olmuştur. Ötekinin vefatı onun için haktı, o bunu nefret ettiği şeyin yok edilmesi olarak görüyordu ve ilkel insan bunu gerçekleştirmekte hiç tereddüt etmiyordu. Muhakkak çok tutkulu bir varlıktı, öteki hayvanlardan daha gaddar ve kötücüldü. Öldürmekten zevk alırdı ve bunu da pek doğal bir şeymiş üzere yapardı.”6

Evet, Chan-wook, bir ilkel insan dürtüsüyle, kendi hayatını ve ailesinin ömrünü birincil bir ödev kabul ederek, yeniden kendisi üzere işsiz başka meslektaşlarının vefatını, kendisine bir hak olarak görüyor. Kapitalizmin kurumsal dünyası, yabanî ömrün ta kendisi: Öldürmezsen, yaşayamazsın…

GAVRAS’A BAKINCA…

Aynı öyküyü Costa Gavras da 2005’te sinemaya taşımıştı. Chan-wook da sinemasını, Gavras’a ithaf ediyor. Lakin iki sinema ortasında değerli farklılıklar var. Gavras’ın “Ölümcül Çözüm”ündeki (Le cou-peret) politik tutumu, tansiyon dolu sinematografisi Chan-wook’un bakışıyla karakomediye ve neredeyse beşerden canavar yaratan kapitalizmi bir kenara bırakıp, bireyin ruh halinin derinlikleri-ne inip, oradan bakma işine evriliyor.

Gavras açık açık “bu yolu izlersen kapitalist sisteme hizmet edersin ve bu döngü bu formda devam eder” bildirisi verirken, Chan-wook’un yarattığı kainatta maalesef bu bir çeşit “mutluluk” olarak yansıtılıyor.

TESLİM Mİ OLMALIYIZ?

Chan-wook, sinemanın başında Man-soo üzerinden ABD’li işverenlere “devrimcilik” taslasa da, sinemanın sonu hiç de bu devrimci tavra yakışır bir biçimde bitmiyor. Chan-wook bu durumu şöyle açıklıyor: “Direnişin uygun ve gerekli olduğuna inanıyorum; lakin ondan evvel, bizi bekleyen geleceğe hakikat halde bakabilmemiz, onu yanlışsız değerlendirebilmemiz ve başımıza gelebileceklerden nitekim korkabilmemiz gerekiyor.”7

Chan-wook, “Başka Yolu Yok”’ta, postmodern canavar olarak okunan yapay zekâ tehlikesini, maliyet azaltma mazeretiyle yok edilen çağdaş bir işgücünü cesurca betimliyor, burası gerçek. Ancak ister istemez şu kanılar içerisinde kayboluyorsunuz: Kendimizin ve ailemizin hayatını ve geleceğini birincil bir misyon kabul ederek, yok edilen sendikalaşma şuurunu ve örgütlenme seçeneğini bir kenara atarak, büsbütün bireyci bir bakışla, gerekirse emekçi kardeşleri öldürme yolu-na girerek yapay zekâya, teknooligarkların acımasız makine aşkına teslim mi olmalıyız?

Üretme kabiliyeti elinden alınan ve sırf tüketime odaklanan, zevkleri ve alışkanlıkları global birkaç şirketçe ele geçirilen, ilkel beşerden hallice yaşamaya alıştırılan, teknofeodaller tarafından sıkı sıkıya vurulan zincirlerine âşık olan, bilinçsiz ve kıymetsiz birer topluluk olmayı kabul mu etmeli-yiz?

Gerçekten de diğer yolu yok (mu?)…

—

1 https://www.nytimes.com/books/business/9707shelf.html?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc

2 https://www.nytimes.com/books/97/06/29/reviews/970629.29mano.html?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc

3 https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/reviews/ax.htm

4 https://www.thenation.com/article/archive/chop-shops/

5 https://freshairarchive.org/segments/mystery-writer-donald-westlake-discusses-ax

6 Savaş ve Mevt Üzerine Çağdaş Kanılar, Sigmund Freud, Can Yayınları, 2023.

7 https://gazeteoksijen.com/o2/yilin-en-onemli-filmlerinden-baska-yolu-yokun-yonetmeni-park-chan-wook-kendimizi-islerimizle-tanimlamayi-birakabilmeliyiz-262017