İran’la ticarete ABD freni: Trump’ın ‘ceza vergisi’ hangi ülkeleri etkileyebilir?

ABD Başkanı Donald Trump, İran’la ticari münasebetlerini sürdüren ülkelere yönelik yeni bir gümrük vergisi tehdidinde bulundu.

Trump, toplumsal medya platformu Truth Social üzerinden yaptığı açıklamada, İran’la ticaret yapan ülkelerin ABD ile yürüttüğü ticaretin yüzde 25’lik ek vergiye tabi olacağını duyurdu.

Karar, İran’da son haftalarda ağırlaşan hükümet aykırısı protestoların bastırıldığı ve binlerce kişinin hayatını kaybettiğinin öne sürüldüğü bir devirde gündeme geldi.

Trump, paylaşımında şu tabirleri kullandı:

“Derhal yürürlüğe girmek üzere, İran İslam Cumhuriyeti ile ticaret yapan rastgele bir ülke, Amerika Birleşik Devletleri ile yaptığı her türlü ticari faaliyette yüzde 25 gümrük vergisine tabi olacaktır.”

Trump ayrıyeten kararın “kesin ve nihai” olduğunu belirtirken, uygulamanın ayrıntılarına ait ek bir açıklama yapmadı. BBC’nin değerlendirmesine nazaran, ABD idaresi şu etapta hangi ülkelerin direkt amaç alınacağını ve düzenlemenin kapsamını netleştirmiş değil.

EN BÜYÜK TİCARET ORTAĞI: ÇİN

BBC’nin haberine nazaran, İran’la ticaret yapan 100’ü aşkın ülke bulunurken, en büyük ihracat ortağı Çin olarak öne çıkıyor.

İran Gümrük Yönetimi bilgilerine dayandırılan Trade Veri Monitor datalarına nazaran Çin, Ekim 2025’e kadar İran’dan 14 milyar doların üzerinde eser satın aldı.

Çin’i, İran’dan 10,5 milyar dolarlık ithalat yapan Irak izliyor.

İran’ın büyük müşterileri ortasında Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye de yer alıyor.

TÜRKİYE’YE İHRACAT 7,3 MİLYAR DOLARA ÇIKTI

Verilere nazaran İran’ın Türkiye’ye ihracatı dikkat cazibeli biçimde arttı.

İran’dan Türkiye’ye yapılan ihracatın, 2024’te 4,7 milyar dolar iken 2025’te 7,3 milyar dolara yükseldiği aktarıldı.

İran’ın en büyük ihracat kalemleri ise yüklü olarak güç ve yakıt eserleri.

İran, dünyanın en büyük petrol üreticileri ortasında yer alıyor. Bunun yanı sıra fıstık ve domates üzere besin eserleri de ihraç ediyor.

EN BÜYÜK İTHALAT: ALTIN

Haberde dikkat çeken bir öbür öge ise İran’ın ithalat kalemleri oldu.

Gıda eserleri, İran ithalatının yaklaşık üçte birini oluştururken; ülkenin en büyük ithalat kalemi altın olarak öne çıktı.

Ekim 2025’e kadar olan 12 aylık devirde İran’ın 6,7 milyar dolarlık altın ithal ettiği, evvelki yıl birebir devirde ise bu sayının 4,8 milyar dolar olduğu belirtildi.

VERGİ NASIL UYGULANACAK?

Trump’ın açıklamasında verginin “hemen” yürürlüğe gireceği belirtilse de, uygulamanın İran’la ticaret yapan ülkeleri mi, yoksa sadece büyük ortakları mı kapsayacağı net değil.

Ayrıca yüzde 25’lik verginin, ABD’nin halihazırda yürürlükte olan gümrük vergilerine eklenip eklenmeyeceği de açıklanmadı.

ABD’nin bu kararı hangi yasal destekle alacağı da belirsizliğini koruyor. Geçen nisan ayında duyurulan kimi tarifeler, Milletlerarası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası (IEEPA) kapsamında yürürlüğe konmuştu. Lakin bu düzenlemeler hala tüzel itirazlara bahis ve ABD Yüksek Mahkemesi’nin kısa mühlet içinde karar açıklaması bekleniyor.

BBC’nin tahliline nazaran, muhtemel yaptırımların uygulanması pratikte güç olabilir.

İran’ın 2024’te petrol ihracatından milyarlarca dolar gelir elde ettiği, bunu da takip edilmesi güç “gölge tanker filosu” üzerinden gerçekleştirdiği belirtiliyor.

İran’ın petrol satışlarında ABD doları yerine Çin yuanını tercih etmesi de kontrolü daha karmaşık hale getiriyor.

İRAN İKTİSADI KIRILGAN

İran, dev petrol rezervlerine karşın yıllardır:

• kötü ekonomik idare,
• düşen petrol satışları,
• ağır milletlerarası yaptırımlar

nedeniyle önemli bir ekonomik sıkışma yaşıyor.

BBC tahlilinde, ülkede hayat pahalılığının protestoların ana nedenlerinden biri olduğu vurgulanırken, enflasyonun Ekim ayında yüzde 48,4’e ulaştığı belirtildi.

İran para ünitesi riyalin dolar karşısında kıymet kaybetmesi ise ithalat maliyetlerini artırarak ekonomik baskıyı büyütüyor.

Elektrik ve su altyapısındaki yetersizlikler, üretim maksatlarını zora sokarken; yakıt sübvansiyonlarının azaltılması ve dış ticarette yeni bir daralma ihtimali, enflasyonun daha da yükselmesine yol açabileceği değerlendirmeleri yapılıyor.

ABD-ÇİN ÇİZGİSİNDE YENİ TANSİYON Mİ?

Trump’ın açıklaması, ABD ile Çin ortasında tekrar ticaret tansiyonu doğurabileceği yorumlarına yol açtı. Zira İran’ın en büyük ticaret ortağı olan Çin’in, bu karardan direkt etkilenme ihtimali bulunuyor.

Ancak Bloomberg’in aktardığına nazaran Çin eserleri esasen ABD’de ortalama yüzde 30,8 gümrük vergisine tabi.

Bu nedenle yeni verginin mevcut tarifelere eklenip eklenmeyeceği ya da “indirimli bir uygulama” olup olmayacağı meçhul.

Çin idaresi daha evvel emsal ataklara, karşı tarifeler ve bilhassa ABD’nin kritik teknoloji kesimlerinde gereksinim duyduğu az toprak elementleri ihracatına sınırlamalarla karşılık vermişti.

Pekin’in bu sefer de “meşru haklarını ve çıkarlarını korumak için gerekli tüm adımları atacağı” ikazında bulunduğu aktarıldı.