1979’dan bugüne İran: Krizler, savaşlar ve yaptırımlar

İran’da son günlerde ülke geneline yayılan protestolar dünya basınında geniş yer buluyor.

Hükümet ve muhalefet, şiddetin tırmanmasında birbirini sorumlu tutarken, İran idaresi şovların ardında dış güçlerin tesiri olduğunu öne sürüyor.

Bu süreç, 1979’da Şah idaresini deviren ihtilal sonrası kurulan İslam Cumhuriyeti’ne karşı gerçekleşen son büyük protesto dalgası olarak bedellendiriliyor.

1979: İHTİLAL VE BİRİNCİ YAPTIRIMLAR

• Şubat 1979: Ayetullah Humeyni 14 yıllık sürgünün akabinde ülkeye döndü.
• Nisan 1979: Referandumla İran “İslam Cumhuriyeti” ilan edildi.
• Kasım 1979: Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’nde rehin alma krizi sonrası ABD birinci yaptırımları uygulamaya başladı.

1980-1988: İRAN-IRAK SAVAŞI VE SİVİL UÇAK FACİASI

• Eylül 1980: Irak, İran’ı işgal etti. Savaşın can kaybının yaklaşık 500 bin olduğu kestirim ediliyor. Savaş boyunca Irak’ın kimyasal silah kullandığı tez edildi, İran’ın da ağır kayıplar verdiği belirtildi.
• Temmuz 1988: ABD donanmasına ilişkin USS Vincennes, İran Air’e ilişkin sivil uçağı düşürdü; 290 kişi hayatını kaybetti.
• Ağustos 1988: BM arabuluculuğuyla ateşkes başladı.

1989: HUMEYNİ ÖLDÜ, HAMANEY VAZİFEYE GELDİ

• 3 Haziran 1989: İran’ın dini lideri Humeyni hayatını kaybetti. Yerine Ayetullah Ali Hamaney seçildi.

1990’LAR: ZELZELE VE YENİ YAPTIRIMLAR

• 1990: 7.3 şiddetinde meydana gelen Manjil-Rudbar zelzelesinde yaklaşık 40 bin kişi öldü.
• 1995: ABD, İran’a petrol ve ticaret yaptırımları getirdi.

2000’LER: “ŞER EKSENİ” VE NÜKLEER GERİLİM

• 2002: ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” içinde tanımladı.
• 2003: ABD Irak’ı işgal etti; İran’ın bölgedeki Şii kümeler üzerindeki tesiri arttı. Tıpkı yıl İran, uranyum zenginleştirmeyi askıya alacağını ve kontrollere açık olacağını duyurdu.
• 2006: BM Güvenlik Kurulu, nükleer program nedeniyle İran’a yaptırım kararı aldı.

2010-2012: NÜKLEER BASKI, PETROL BOYKOTU VE EKONOMİK ÇÖKÜŞ

• 2010: BM, İran’a dördüncü yaptırım paketini açıkladı.
• 2012: Avrupa Birliği İran petrolüne boykot başlattı. Birebir yıl İran para ünitesi riyal, dolar karşısında sert kıymet kaybetti.

2015: NÜKLEER MUAHEDE (JCPOA)

• Temmuz 2015: İran ile ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin ve AB ortasında nükleer muahede (JCPOA) imzalandı. Muahede, yaptırımların hafifletilmesi karşılığında İran’ın nükleer faaliyetlerini sonlandırmasını öngörüyordu.

2018: TRUMP MUTABAKATTAN ÇEKİLDİ

• Mayıs 2018: ABD Başkanı Donald Trump, JCPOA’dan çekildi. Washington, muahedenin “yetersiz” olduğunu savunarak yeni bir süreç başlatmak istedi.

2020: KASIM SÜLEYMANİ SUİKASTI

• Ocak 2020: İran İhtilal Muhafızları Kudüs Gücü Kumandanı Kasım Süleymani, Bağdat’ta ABD’nin düzenlediği İHA taarruzunda öldürüldü.

2024: İRAN’IN BÜYÜKELÇİLİK BİNASI VURULDU

• Nisan 2024: İsrail, İran’ın Şam’daki büyükelçilik binasını vurdu; 7 kişi öldü.
• Mayıs 2024: İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, helikopter kazasında hayatını kaybetti.
• Temmuz 2024: Hamas lideri İsmail Haniye’nin Tahran’da öldürüldüğü taarruzda İsrail’in rolü olduğu argüman edildi.

2025: İSRAİL-İRAN ORTASINDA 12 GÜNLÜK SAVAŞ

• Haziran 2025: İsrail’in İran’a hücumuyla iki ülke ortasında 12 gün süren savaş başladı. Bu süreçte en az 610 İranlı ve 28 İsraillinin hayatını kaybettiği bildirildi.